Lotikxane    

ARŞÎV...               info@lotikxane.com             lotikxane@hotmail.com

           <<  Magazîn, henek, gilî û gazin  >>

 

 

 

Berzo Mehmûd

 bbari35@gmail.com

 

 

 

Xwepîþandana Amedê

Nameyeke Þaristanî ye

 

Xwepîþandana Amedê nîþaneke pir biwata û bihêz e, ku Kurd xwe wek hebûn, wek milet û têkoþîn dide xuyakirin, xwe wek aþtîxwaz dide nîþankirin. Ev xwepîþandan watayên hebûna miletekî jîndar dide, ku tihniyê mafê netewayetî ye. Xwepîþandana Amedê taybetiyeke xwe giran heye, ji ber ku ev bajar ne wek bajarên dîtirî kurda ye, Amed paytexta Kurdistana bakur e, ji ber vê yekê rabûna Amedê giraniyekê hem li nik kurda û hem jî li nik dijmin drust dikê. Miletê kurd li her kuncekê ji vê cîhanê bi doza gelê xwe re ye, doza beskirina vê þerê biqirêj e ku deselatê Tirkîyê dijî miletê Kurd pê radibe. Xwepîþandana Amedê nîþana têkoþînê ye li dijî hikûmeta stemkarên Tirkiyê.  Deam ku Kurd dengê xwe bilind dike, ne ku þer dixwazê, em dixwazin xwe wek milet ji cîhanê re bidin xuya kirin, ku em doza mafên xwe yên netewayetî dikin, em vê yekê ne tenê bi þer û têkoþîna serê çiya dixwazin, lê em bi awakî aþtiyane jî ji cîhanê re û ji Tirkan re dibêjin: bes e þer, bes e newekhevî, bes e þerkirin û serkutkirina miletê Kurd, bes e perçiqandina mafê gelê Kurd. Kurd, di riya vê xwepîþandanê de, ji Kurdistanê, ji ser erda xwe, nameyekê ji van hikûmetên bêdad re rê dike û dibêje: Bes e, hûn xwîna me vedixwin, bes e ji desthilata Tirkê xwînmij re. Ev bû dused sal hikûmeta Tirkiya li ser kelaxê Kurdan dijî. Bes e ev stem û bêdadî, kurd heta kengî bê maf bimênin? Mafê hebûnê ji heywan û ajelan re li vê cîhanê heye, lê ji me Kurdan re nayê pejirandin, ji ber wilo jî pêwîst e em xebata xwe xurt bikin da ku bikarin jiyanê bidest bixin, û zincîrên dijmin bidirrênin. Êrîþên Tirkan li ser kurdistana baþûr belgeyek e ronak e ku dixwaze gelê Krd ji hemû aliyan serkut bike, dixwaze miletê me bitirsêne, lê ber e miletê Tirk û cîhanê bizane ku em ne þerxwaz in, em mafxwaz in, em yeksanîxwaz in, em dixwazin bi aþtî bi zarokên xwe re bijîn û bi wan re bi zimanê xwe bipeyvin, em dixwazin bêjin em ne tirk in. Ev tirkîbûn bû toqa ne'letê û ketiye stuwê miletê me de. Tirk ji alîkî, û Ereb ji alîkî, û Firs ji alîkî, hemû jî kula wan dagîrkirina Kurdistanê ye, hemî bi hev re êrîþî me dikin, êrîþî nasnameya me dikin. Lê ber e xweþ zanibin ku miletê Kurd milkiç nabe, serê xwe tang û topên wan re natewêne. Em vê stemkariyê qebûl nakin, ber e xelkên cîhanê hemû bizanin ku rabûna Kurdan li Amedê viyana gelê Kurd e li hemî deverên Kurdistanê.     Ev dused hezar car e Tirko bi balafirên xwe, bi tang û topên xwe, bi tiving û hemî coreçekên xwe êrîþan berdide vî miletê bêçek, vî miletê hejar, û ya herî þerim ji deselatên cîhanê re ku beramberî kiryarên leþkerê Tirko bêdeng dimênin.

Çi gunihê me ye eger Xudê em Kurd dane vê dinyayê? çi gunihê zarokên me ye ku li ser dengê topên van stemkaran ji xew radibin?  Çima Kurd jî ne wek xelkên cîhanê bi mafê xwe þa nebin? Çima em jî ne wek miletên cîhanê ne? Ber e ev dewlet û deselat xweþ bizanin ku Kurd êdî namirin, û sed hezar êrîþên leþkerî Kurdan natirsênin, û ji poþmaniyê pêve Tirk nabînin. Qehremanên Kurd li ser çiyayên Kurdistanê wê goristanan ji êrîþkerên Tirk re bikolin.

Ti rê li pêþîya deselata Tirk nîne ji bilî ku bi siyasetmedarên Kurd re li ser mêzê rûnê, û dest bi giftûgoyê di kêþeya Kurdî de bike, û mafê netewê Kurd bi aqilmendî çareser bike, û lê mikur were, yan jî ev êrîþ û ev tirsa þer di Tirkiyê de ticarî tewaw nabe, ji ber ku miletek heye û doza mafê xwe dike, û xwepîþandana Amedê nameyeke hiþkere ye bo Tirkan, ne nameyeke þerker e, ku Kurd ticarî ji doza mafê xwe venagere, û piroseya tirkîkirinê ta dawî li ser xwe qebûl nake, çiqas bidomîne jî, her dîsa dawiya wê her heye, mirina vî aqilê neteweperestiyê di nav Tirkan de wê nêzîk were. Ev hewldanên Tirko bo tirkîkirina Kurdan di xwepîþandana Amedê de berbadî çû. Inca ya baþ ew e ku Tirk li xwe vegerin û kêþeya kurdî dadwerane çareser bikin, ne bi devê top û tifingan, ji ber ku dem ne dema ku deselata Tirkî giyanê dijminatiyê, tovê neteweperistyê di nav herdû miletên Kurd û Tirk de biçêne. Ev kar ne karekî þaristanî ye, ev kar karekî hovîtî ye. Emê xwe çawa ji qalikê xwe derbixin? Çima ji miletên vê cîhanê hemiyan re maf heye ku wek milet bijîn, lê ev maf bo me qedexe ye? Çima ji hemî miletan re 'adet e, lê ji me tenê re qemhhet e??

Bijî Kurd û Kurdistan, bimirê dijminê miletê me.

 27/02/2008- Qamiþlo

 

 Nivîsên berê

مخالفات في التحليل اللغوي

 

برزو محمود

 

من المعلوم أن النقد يلعب دوراً كبيراً في تطوير انتاج الفكر الانساني بكل أشكاله وصيغه التعبيرية في الادب والنقد والسياسة ... وغيرها، لهذا السبب علينا أن نقبل به، لا أن نمارس الإرهاب الفكري ضده أو ضد من ينقدنا شريطة أن لا يتجاوز هذا النقد حدود النص المنقود الذي يشكل الهدف الاساسي في العملية النقدية وليس صاحبه في كينونته السياسية أو الاجتماعية أو الفكرية. وفي هذا المجال برز اسم الاستاذ أبراهيم محمود كلاعب رئيسي ومحرك فعال في ميدان النقد الكردي اذ قدم كماً كبيراً من الدراسات التحليلية والابحات النقدية التي تلقي الضوء على النتاجات الادبية والثقافية والفكرية لجملة من الكتاب الكرد والعرب. ومن الموضوعي القول أن المجموعة الاخيرة من مقالاته النقدية المنشورة في موقع (ولاتى مه) تعكس اسلوباً نقدياً يسمو بمستوى النقد الكردي الى حد كبير اذ يعتمد على أدوات إجرائية تكشف عن المخالفات الحاصلة في البنية اللغوية والدلالية لنص الترجمة الكردية لملحمة جلجامش للمترجم دحام عبدالفتاح، كما يكشف الناقد عن علاقة غير طبيعية بين الكاتب المترجم ومقدمته الجلجامشية، اذ يطعن في أمانته العلمية نظراً لغياب التوثيق في تحريرها.

بعد أن قرأت كل ما كتبه الاستاذين ابراهيم محمود ودحام عبدالفتاح بالاضافة الى قراءة الملحمة المترجمة الى الكردية، تكون لدي بعض الملاحظات التي تدخل في اطار ابداء الرأي في مسائل الثقافة الكردية والوقوف عند قضايا اللغة والادب الكرديين من منطلق المسؤلية والغيرة على ثقافتنا وأدبنا ولغتنا، والعمل والسعي من أجل الإرتقاء بمستوى الخطاب النقدي الكردي.

الاستاذ دحام كعادته المتبعة في ردوده النقدية يحاول دائماً تصوير الأمر بالشكل المضطرب على طريقة خلط الحابل بالنابل من أجل تحريف مسار النقد الجاد والخروج منها بأي ثمن كان. على كل حال، لن أدخل في المسألة من هذا الباب، بل سأتوقف في هذا المقال عند حدود بعض المخالفات المرتبطة بالتحليل اللغوي والتي لاحظتها من خلال قراءتي لمقال الاستاذ دحام عبد الفتاح في رده على الاستاذ ابراهيم محمود، وتتلخص في ثلاث نقاط، وهي:     

 

النقطة الأولى:

في مقالته ((كلمات صميمية: ابراهيم محمود في جلجامش المقروء كردياً.... مقتحم مجازف...!)) يتوقف الأستاذ دحام ليرد على الاعتراض الذي وجهه إليه الاستاذ ابراهيم محمود، وهي كالتالي:

 (((يعترض (ابراهيم محمود) نحوياً على صياغة العبارة (gazî kir ) ويعتبرها غير صحيحة، لكون الفعل (kir)  يعود الى مجموعة الآلهة، أي أن فاعل الفعل المركب (gazî kir) جمع يعود إلى (الآلهة) وقد جاء مفرداً ، والصحيح (gazî kirin) .
-
هذه مسألة نحوية، تقع في باب (تطابق الفعل مع الفاعل والمفعول في الجمع والإفراد). في اللغة العربية تكون العلاقة التطابقية جمعاً وإفراداً، تذكيراً وتأنيثاً بين الفعل وفاعله ولا علاقة للمفعول به بالعملية التطابقية. أما في الكردية فالأمر مختلف. أحياناً يكون التطابق بين الفعل وفاعله، وأحياناً بينه وبين مفعوله، حسب نوع الفعل وزمنه، ... وكلمة ( gazî) مفردة مؤنثة(vê gaziyê) ، ثم هي في الجملة مفعول به. وحسب قاعدة التطابق المذكورة تكون العلاقة التطابقية بين فعل (kir) بصيغة الإفراد ومفعوله المفرد (gazî) . أما الفاعل (الجمع)، العائد إلى مجموعة (الآلهة) فلا علاقة له بالتطابق. وبناءً عليه تكون الصيغة الصحيحة هي (gazî kir)
وحكم (منتقدنا) في تصويب هذه المسألة يدخل في باب (المجازفة  بما لا يعلم) . ))) انتهت الفقرة.

 

والآن جاء دوري في إبداء الرأي:

الأستاذ دحام عبد الفتاح من خلال فقرته أعلاه يقدم التحليل اللغوي في مسألتين: الأولى وتتضمن الكيفية التي تتم فيها عملية التطابق بين الفعل وفاعله، وهي صحيحة لا لبس فيها - بالرغم من وجود حالات لا تتفق الفعل المتعد مع مفعوله، وهي مسألة بحاجة إلى دراسة مستقلة، وبالتالي لن نتوقف عندها، بل سنعرج إلى المسألة الثانية التي تفيد أن كلمة gazî  مفعول به في اطار الفعل المركب gazî kir. هذا التحليل اللغوي الجديد تشكل مخالفة لغوية بامتياز للأسباب التالية:

    1. الأفعال الكردية من حيث البناء تأخذ ثلاث أنماط: البسيط والمشتق والمركب، وهذا الأخير سنقف عنده (أي النمط المركب) باعتبار أن gazî kir يدخل ضمن نمط الافعال المركبة اذ يتكون صرفياً من جزأين: جزأه الأول غالباً ما يكون من الأسماء أو من الصفات أو غيرهما، وجزءه الثاني من الافعال،  مثل:

أ _ الاسم + فعل

 

 

الاسم + فعل

gazî + kirin

gazîkirin

maç + kirin

maçkirin

bar + kirin

barkirin

þer + kirin

þerkirin

êrîþ + kirin

êrîþkirin

 

 

ب _ الصفة + فعل

 

الصفة +  فعل

amade + kirin

amadekirin

xweþ + kirin

xweþkirin

reþ + kirin

reþkirin

qenc + kirin

qenckirin

 

 

2. لا توجد علاقة نحوية بين جزأي الفعل المركب، بل يعد من الناحية النحوية وحدة واحدة لا يمكن تجزئتها نحوياً (بالمعنى السينتاكسي للكلمة)  كأن نقول gazî  اسم بمعنى نداء وهو مفعول به في الجملة (على حد تحليل الاستاذ دحام) ، و kir  فعل ماضي بمعنى عمل أو فعل يتطابق مع مفعوله gazî . وعلى هذا الاساس  ستكون maç  مفعولاً به، وكذلك bar, reþ, xweþ, amade . وهذا خطأ واضح لسبب واحد هو أن كل عنصر منهما فقد استقلاليته السابقة دلالياً ونحوياً وأصبحا يكونان وحدة واحدة تعطي دلالة مستقلة مختلفة عن دلالة كل عنصر على حدة. وبالتالي يمكن أن ندقق في الجمل التالية لنشاهد معاً المفعول به الحقيقي الخاص بالفعل المركب:

 

جملة الفعل المركب

مفعول به

1. Min gazî Azado kir

Azado

2. Þêrînê destê zarokan maç kir

destê zarokan

3 .Te dilê min reþ kir

dilê min

4 . Me mala xwe bar kir

mala xwe

 

فإذا كانت كلمة gazî مفعولاً به للفعل kir في الجملة الأولى، ماذا سيكون  Azado ؟!! وقس على ذلك الجمل الأخرى، لا بل آلاف الجمل منها. واستناداً على هذا التحليل لا يمكن أن نعد gazî  مفعولاً به للفعل kir . هذا، وثمة تفاصيل وقضايا لغوية أخرى ترتبط نحوياً بهذا الموضوع، إلا أننا هنا لن ندخل في التفاصيل.  

وجدير بالذكر أن تحليله الصائب في المسألة الأولى (المذكورة أعلاه) تتناقض في بعض من جوانبه مع ما ذهب اليه نفس الكاتب وبنفس الموضوع في كتابه ((مشكلات اللغة الكردية)) رغم أنها تعد من القضايا المطروقة والمكررة في معظم كتب النحو الكردي من قبل، وقد أشرت الى تلك النقطة في مقابلة لي في السنة الماضية. أما المسألة الثانية التي توقفت عندها هنا، فهي، حسب علمي، غير مطروقة في كتب النحو الكردي.

ومن الموضوعي الإشارة الى أن الخطأ الذي وقع فيه الاستاذ دحام أثار فيي هذه الملاحظة لأول مرة، كما لو أن شخص ما ينبهني على أمر لم ألحظه أو لم يكن مثار جدل في ذهني من قبل، مما يدفعني الى وصف هذا الخطأ بالايجابية، على الأقل بالنسبة لي، في مجال التحليل اللغوي. وفي هذا الصدد ينبغي علينا التركيز على أنه لا يكفي أن نكرر ما قاله الأسبقين في تحليلاتهم اللغوية فحسب، بل علينا أن نضيف أفكاراً وأبحاثاً جديدة أيضاً، وخاصةً تلك الجوانب التي لم ترد أو لم تبث في أمرها في كتاباتهم ودراساتهم اللغوية.   

وفي ختام هذه الفقرة، أليس من حقنا أيضاً أن نسخر من حكم (مترجمنا) في تحليل هذه المسألة بأنه يدخل في باب (محدودية التفكير اللغوي) بالرغم من أنها تقع في صلب اهتماماته وكتاباته؟؟ وأي لغوي هذا يخطأ في تشخيص ماهية أركان الجملة البسيطة إذ لا يميز بين عناصر الفعل والمفعول!!!    

 

النقطة الثانية:

يرى إبراهيم محمود: ((في مجمل النص، يتم الخلط بين ما يخص (اليوم) و(الشمس)، ولا أظن أن ذلك بخاف على المترجم، لكنه يترجم الاثنين بـ(roj)، كما في الصفحتين (94- 186)، في النص العربي، والمقابل كردياً، في الصفحتين (37- 88)((. وما يثير الاستغراب أن الاستاذ دحام رفض هذه الفكرة بحجة أن السياق اللغوي يكفل هذه المهمة.

في الحقيقة أن ما يطرحه الاستاذ ابراهيم محمود هو فكرة التمايز اللغوي لفظاً ومعنىً بين مفهومين مختلفين مثل الشمس والنهار، أي ضرورة ايجاد المقابل اللغوي الخاص بكل مفهوم على حدة، وهي فكرة سليمة يتناولها علم المصطلح باستمرار، وقد طرحها المجمع العلمي الكردي في سبعينات القرن الماضي حيث خصص كلمة xor الكردية كمقابل لـ (الشمس)، وكلمة roj كمقابل لكلمة (النهار). وجدير بالاشارة إلى أن الاستاذ خالص مسور أقترح كلمة rok كمعادل لـ الشمس ، وهذا الاقتراح من وجهة نظري سليمة إلى حد كبير وأفضل من xor  لأن هذه الأخيرة لا تنسجم صوتياً وتصريفياً مع مباني اللغة الكردية، وخاصةً في حالة الإمالة تظهر بصيغة غير مستصاغة، ويمكن ملاحظة التمييز بينهما عند قراءة المثال التالي:

 

اله الشمس

xudakê xorê

xudakê rokê

 

وفي سياق الخلط اللغوي يمكن ملاحظة مثال أخر من نص الترجمة الكردية لملحمة جلجامش وهو أن المترجم يستعمل لفظة xweda  كمقابل لمفهومين مختلفين: الإله (اله الحب أو اله الشمس... الخ) واسم الجلالة الله، وهي اللفظة التي نتداولها كردياً في الحديث اليومي. أعتقد أنه من الضروري أن نميز لغوياً بين هذين المفهومين، اذ نخصص Xweda أو Xuda مقابل الله اسم الجلالة، كما هو الحال في الاستعمال اليومي، ونخصص كلمة xudak المتداولة في الوسط الشعبي  أو xudawend أو homa  كمقابل لكلمة الإله: المعبود، كأن نقول مثلاً:

 

 

xudakê rokê/ xudawendê rokê

إله الشمس

xudakê evînê/ xudawendê evînê

إله الحب

xudakê bayê/ xudawendê bayê

إله الرياح

 

 

النقطة الثالثة:

في باب الالتباس وعدم الدقة يرى ابراهيم محمود أن مفردة  (çolan) ، وهي جمع، غير دقيقة وخاصة عندما توضع مقابل ثلاث مفردات في الصفحة ( 196، ف : 7-14-15)، وهي التالية: القفار- البراري- الفلاة، وكما هي واردة في النص المترجم (ص 94) ففي البراري، من البر، ثمة( çol)، أما إزاء القفار، من القفر، وكذلك الفلاة فثمة (çolistan) )). أما الاستاذ دحام في رده على الاستاذ ابراهيم محمود يبدي رأيه قائلاً: ((أود هنا أن أقف عند صيغة (çolistan) التي أجدها غير دقيقة، فاللاحقة (istan) تفيد معنى المكانية للإسم الذي تتصل به، نحو: (daristan)  مكان الشجر (الغابة) و (mûristan) مكان النمل. وكلمة (çol)  ذاتها تعني البر والفلات، وهما (مكانان). فما فائدة اللاحقة المكانية في اتصالها بالمكان نفسه ؟! وماذا تزيد في المعنى وماذا تنقص منه ؟!)) 

تعليقاً على رأي الكاتب الأخير في الفقرة أعلاه أرى من الأفضل أن لا نتسرع في اطلاق أحكام لا تتوافق مع واقع لغتنا، حيث نجد فيها كلمات أخرى من النمط المقترح من قبل الناقد ابراهيم محمود، ويمكن أن نسوق  هنا مثالاً على ذلك، وهو: kwêstan اذ تتكون الكلمة من kwê أي الجبل الدال على المكان واللاحقة المكانية stan ، ومجموع الوحدتين تشيران الى المنطقة الجبلية. فهل يمكن إلغاء kwêstan بسبب الجمع الحاصل بين مكانين حسب تحليل الاستاذ دحام؟؟!! وثمة كلمة أخرى مثل goristan المكونة من gor ذات الدلالة المكانية وistan  ، ومجموع الوحدتين تشيران الى منطقة تضم عدداُ من القبور. من هنا نجد أن مفهوم المكان بحد ذاته يتصف بالشمولية التي تستوعب مفاهيم أخرى، وثمة مكان كبير يستوعب أمكنة صغيرة كما هو الحال مع gor و goristan . وإذا تأملنا في اللاحقة stan ، نجد فيها معاني ودلالات عديدة، من قبيل الموطن، المنطقة، المساحة، الاحتواء، والاتساع ... الخ. فمثلاً كلمة (تاريستان tarîstan ) الكردية التي سمعتها من الكبار يستخدمونها بمعنى الظلام في حالة الشدة والحلكة اذ يضفي على المكان المظلم خصوصية معينة، لا شيء سوى الظلام. وهي كذلك مع كلمة(çolistan) اذ تؤدي اللاحقة دلالة على أن الموجود في هذا المكان بكل جغرافيته هو (البر) فقط، وبهذا تعبر عن ( الفلات) . الى جانب أن كلمة(çol) ذات بنية صوتية قصيرة المدى والمساحة اذ تفتقر الى تلك الشحنة التعبيرية الكامنة في ( (çolistan نظراً لما تحمله اللاحقة stan  من صوت هارموني وجرس موسيقي شبيه بالوحدات الصوتية في اللغة الكردية مثل zozan, kwêstan, germiyan, çiyan, geliyan, biyaban, tarîstan,  ... الخ. بناء على ما تقدم أرى أن ما أقترحه الاستاذ ابراهيم يتسم بالدقة ويلبي الدلالة المطلوبة شكلاً ومضموناً.  

 

 

Siyasetmedarên Kurdên Bakur

em teqandin, em be'ecandin

 Ma ev siyasiyên kurdistana Bakur xwe xistine kû derê de ku deng ji xwe nayênin?? Yek ji wan serê xwe hilnade, yek ji wan dengê xwe bilind nake, qey zimanê wan nema di devê wan de dileve ku bêje em ne tîrorîst in, em jî miletek in, em doza mafê xwe yê netewî dikin, em dixwazin wek van miletên dîtir bijîn, em dixwazin em jî wek xelkê xwedî kiyan û dewlet bin, em bîst milyon in, em ne irhabî ne, em ne tîrorîst in, em mafxwaz in.

De rabin, gelî kurdino, gelî siyasîno, vaye mîdiyaya cîhanê wek tilivîzyona Cezîrê û ya Erebiyê ku piraniya Ereban lê temaþe dike, ban we dike û dibêje werin doza xwe ji xelkên cîhanê re þîrove bikin. Çima hûn ranabin, ma hûn siyasiyê çi ne!! ne pêwîst e ku tenê endamên PKK bi vî karî rabin, her kurdekî siyasî wê pêçêbûnê di xwe de bibîne gerek xwe bide pêþ, ev roj roja axaftinê ye, dem dema diyalogê ye, rizgarkirin ne tenê bi çek û tifing û topa ye, bi gotin û peyv û ziman e jî, em di cîhana masmîdiya de dijîn, em di cîhana rewþenbîr û siyasetmedarên biziman û bideng de dijîn.

Çima dengê we nayê, çima Tirk þev û rojê di van kenalên asmanî de we tîror derdixin, û deng ji we nayê, çima hûn bersiva xwe nadin??! Manþêtên rojnamegeriya cîhanî bi tîpên mezin û girs li ser kêþeya Kurdî li Tirkiyê dipeyivin, û deng ji rewþenbîrên Kurdên Tirkiyê nayê!! Tu bêjê yek ji wan di van kenalên asmanî de diyar bibe bo bergiriya doza xwe bike nîne. Ma qey hûn doza xwe nasnakin, ma hûn nizanin doza xwe ji xelkê re bêjin??

Ma ev ne þerm e!?

31/10/2007-Qamiþlo

 

Cegerxwîn, Awa û Destûra Zimanê Kurdî

 

Hin Têge û Zaraweyên Rêzimanî

Li nik Cegerxwîn

  

Wek em dizanin ku Cegerxwîn yek ji wan helbestvan û nivîserên nifþê govara Hawarê bû, ya zimanzanê hêja Celadet Bedirxan, yê ku þoreþek di cîhana rewþenbîriya kurdî di zarê kurmancî de di wê serdemê de pêxist. Helbestvanê meyê hêja, Cegerxwîn di wê serdemê de serê xwe hilda. Em vê yekê dibêjin da ku hin fakterên pêkhênerane bêne xuya kirin.

Bi rastî tevgera nivîsînê di warê rêzimanê kurdî de ji nik Celadet despê kir. Bi dû de, rêzimana Reþîdê Kurd di sala 1957-an de belav bû. Di sala 1961-ê de Cegerxwîn pirtûkek di rêzimana Kurdî de, bi tîpên Latînî, bi zarî Kurmancî li Bexdê belav kiriye.  Navûnmîþana pirtûkê ((awa û destûra Zimanê Kurdî)) ye. Di vê xelekê de ezê zaraweyên Cegerxwîn ji xwendevanan re hem bidim xuyakirin, û hem jî di riya wan de bîr û baweriyên zimanwanî yên wî dest nîþan bikim û raya xwe têde bidim.

Piþtî ku min pirtûka wî xwend hin têbînî min danîn, ew jî evin:

 

Yekem:

 Di baweriya min de rêbaza ravekirina rêziman di her zimanekî de dibe hokareke serekî di destnîþankirina zaraweyên wî yên rêzimanî de. Li ser vê bingehê em hiþkere dibînin ku piraniya girûpa zarweyên Cegerxwîn li pêka bîrûbaweriya rêzimana wî hatine hûnandin, ya ku di gelek movikan de li ser rêbaza rêzimana Erebî çûye. Cegerxwîn di þirovekirina xwe de wa diçê û dibêje ((di peyvê de du perçê binyadî hene ko bê wan peyv tekûz nabe

1.      despêkiraw   المبتدأ  

2.      salox   الخبر

 

Helbet ev gote di bingeha xwe de rast û drust e, lê awayê ku zarawe pê hatine drustkirin wek Erebî hatiye, lewre em dibînin ku dest avêtiye karê (despêkirin) û li gor dariþtina zarê Soranî zaraweya (despêkiraw) daniye, ji ber ku em tev dizanin ku forma (kiraw) rêjeyeke Soranî ye. Inca gelo wî zaraweya xwe her ji Soranî aniye, yan jî gelo wilo pê xweþ hatiye û daniye. Ya dîtir jî dema ku ristê dike du parçe, wek:

((Þêrgo bi mêranî deng daye.))

 

Di þirovekirina wî de di rûpelê (6)an de weha hatiye, ku beþê yekê (Þêrgo) despêkiraw e, û beþê duwa (bi mêranî deng daye) salox e. Ev jî ne xem e, lê bi dû de tê ser destewajeya (bi mêranî) û wek çilo zimanzanên Ereba þirove dikin, ew jî wilo dikê dema dibêjê (bi mêranî) rakêþ û rakêþraw in, wek em bêjin (car û mecrûr in – جار و مجرور ). Dîsa danîna (rakêþ û rakêþraw) herçende bi þêweya Soranî hatiye, lê ya ku cihê rexnê ye di bin kartêkirina rêzimanê Erebî de zimanê Kurdî tê þirove kirin. Eva han di piraniya movikên pirtûkê de diyar dibe.

 

 

Duwem:

Ji alîkê din ve jî, Cegerxwîn, heçku pirtûka rêzimana Soranî di rexekî de, û pirtûka rêzimana Erebî di rexekî de daniye ber xwe û li pey wan rêzimana kurmancî daniye. Ez vê yekê dibêjim neku mirov ji awa û destûra rêzimanên dîtir sûd negire, lê ya pêwîst taybetiya zimanê kurdî biserkeve. Ez vê yekê dibêjim ji ber ku eva han di du aliyan de diyar e:

1.                       ji hin zaraweyên wî ku soranî wergirtine, wek despêkiraw, kiraw(object), …htd.

2.                      Naveroka pirtûkê li pêka rêbaza þîkariya zarê Soranî yên wê serdemê hatiye, ku Cegerxwîn li Kurdisatana Iraqê dijî. Û li wê derê fêrî zarê Soranî bû.

 

 

Sêyem:

Hin ji zaraweyên Cegerxwîn lawaz û bêkêr in, wek:

 

(peyv) beramberî hevok û riste (sentenceجملة ) hatiye.

Wergêrana (peyvê) bi wataya (sentence جملة) gelek lawaz e, herçende di zarawesazî de tiþtekî wa dibe, lê divê bi hûrbînî lê were meyzekirin. Berê Kurda gotiye mirovê kurmanc cihê peyvekê tenê di serê wî de heye, ê ku hat berî xelkê peyva xwe xiste serê wî de, ji xwe cih ji ti peyvên dîtir re nema, ji ber ku her peyvek tenê dikeviyê de. Lewre mirovê Kurd, çi xwenda û çi nexwenda jî ji ya xwe ber nadê, ji ya xwe nayê xwar, herçende þaþ be. 

 

(kirok = kir+ok) hemberî (subject فاعل ).

Ev jî ligor peyvên (mêjok yan mîjok, gerok, tirsok) ku beþê kar di van peyvan de regê karê nihaye, lêbelê beþê kar di peyva (kirok) de karê rabirdû ye (buhêrkê). Inca dariþtin bi xwe jî li nik Cegerxwîn ne hewqas sazkar e.    

(devxwarî) hemberî (tewang الإمالة), jiber ku devxwarî wek ew rave dike wataya tewangê bi wataya rêzimanî ya Celadet nade. Ya dîtir jî peyva (devxwarî) wek zaraweyekî rêzimanî ne cihgirtî ye

(pesin) hemberî (adjective الصفة

hin ji wan bi þêweyekî giþtî, herçende libin çak hene, ku her ev jî yan berê hebûn, yan jî li gor wergêranê rast hatiye. Ya dîtir di dariþtina xwe de, gelek zarawe, wek:

(teknav, bêþnav, sadenav, parçîmnav, komnav, demnav, cînav, alavnav, biçûknav, jimarnav, jêdernav, kiroknav, riknav, cêwînav …htd.)

 

Çarem

Têgeyên rêzimanî li nik Cegerxwîn di rêbazeke zanistî de û li gor taybetiyeke zimanewanî taybet bi rêzimana Kurdî nayên, ku ev jî dibe cihê kêmanî û rexnelêgirtinê. Lewre, wa tê dîtin ku Cegerxwîn qalibekî rêzimanî bi du têgeyan þîrove dike, wek vê rista jêrî