Ceh riwekek (nebatek) ji malbata geniman e. Bejna wî jî wek ya genim,  qamîşek zirav, narîn û nav vala ye. Lê bejna wî hinekî ji genim kintir e û li ser her liba tovê ceh 5-8 qesel (pûş-qamîş ) radibin. Fêkîya wî jî wek ya genim e. Di serê gupika qeselê de simbilan (gûşî ) dide û ji wî fêkiyê dişibe genim re “ceh“ tê gotin.  

Welat û dîrok : Makwelatê wî Mezopotamya ye. 10.000 sal berê çandinîya wî li Mezopotamya hatiye kirin. Ji wir derbasî Misrê û welatên din bûye. Lêkolîner dibêjin ku dîroka wî texmînî digehije 12.500 salan. Niha li her deverê dinê ji bo derman, bîra, xwarina mirov û heywanan tê xebitandin. Welatê herî zêde lê tê çandin Kanada, Rûsya, Amerîka û Ûkranya ye.

Têdahîyên ceh : Nişaste, proteîn, salanyûm, potasyûm, fosfor, rûnên eter, hesin, manganes, vîtamîn B1,B3, B6 û hwd.

Bikêrhatinên ceh: 1- Edavên (kûrmîbûn ) mesanê û rêyên avrêjê diqulipîne 2- Destavê zêde dike 3- Ji bo avêtina kevir û xîzên nav gurçikan dibe alîkar 4- Pêşîya mezinbûna prostatê digire 5- Pêşîya vereşînan digire 6- Êşên qirikê kêm dike, edavên ziman ji holê radike 7- Hestîyan bi hêz dike 8- Zixtê (tansîon ) bilind dike 9- Ji bo kuxuk û zihabûna qirikê bi kêrhatî ye 10- Sîstema givirandinê (mehandin-hezim ) dixebitîne 11- Rovîkan nermd dike, ji bo nexweşîya şekir bi fayde ye 12-  Bedenê bi hêz dike û bêxwînîyê hiltîne.

Di derbarê ceh de Prof. Dr. Ahmet Marankî dibêje: “ Heke ceh bi sirkê ve bête bikaranîn û li ser brînên gurîbûn û bîrovan bê danîn, wê faydeyek mezin bide. Wê pêşîya serêş û qirikêşê bigire”.

Prof:Dr. Adnan Saracoxlû dibêje: “Heke em bibêjin faydeyên ceh ji nûve tên kifşkirin nabe direw. Têde madarek zêde proteîn, mîneral û vîtamîn B1, B3 , B6 û hwd hene. Gelek xwedîker e. Li hember bêxwînîyê pir bi bandor e. Ji bo kesên qebiza kronîk pê re heye pir bi fayde ye. Tansîyona daketî bilind dike. Hestîyan bi hêz dike. Peluka ceh ya bi xwê, ji bo êşên movikan û kişil (kils- kirêç ) girtinan pir bi kêrhatî ye, pêşîya mezinbûna prostatê digire”.

Bikaranînên ceh : 1- Çaya ceh 2-Ava ceh 3- Şorba ceh

1-Çaya ceh: Hinek qesebên (pûş –qamîş) ceh hûr bikin û biqutin. Ji wî pûşê qutayî 2 kevçîyan bikin nav firaxekê, hinek beybûn, hinek doşavê (dims) bikin nav û qedehek avê berdin ser.  Bila bikele û rojê 3 kevçîyan jê vexwin.

2- Ava ceh: Kulmek ceh bi ava sar bişon û bikin nav firaxekê. Paşê 3 qedehên avê berdin ser bila 20 deqîqan bikele, 20 deqîqan jî di demê de bihêlin. Piştre biparzinin û berî xwarinan qedehek çayê jê vexwin.

3-Şorba ceh: Ji bo qebizbûnên kronîk baş e. Kundirek biçûk hûr bikin, kulmek cehê kelandî, hinek ava bacanan, îsot, rûn û li gor dilê xwe baharatan bikin nav, bikelînin û bixwin. Pîştî saetekê fincanek çaya rizyane (meyane) vexwin

Şûntû riwakek (nebatek) ji malbata kulindan e. Herçend wek dikakan bê çandin jî, lê ji fêqîyan tê hesibandin. Belgên wê pirt-pirt in ( parçe ne) rengên wan xwelîyane ne . Rehên wê xwe heta 40 cm berdidin kûratîya axê. Qurmê wan heta 10 mitroyan bi xuşokî li ser axê dirêj dibin. Kulîlkên wê bi gelemperî zer in. Ew kulîlk berê  dibe fêqîyek wek bişkokekê û paşê jî zexim dibe. Zexmîhîya wan li gor cûre , ax û welatê lê çêdibe ji 1- 80 kîloyan diwezinîne. Formên wan jî ji hev cuda ne. Yên girovir, bagurdanî (gundorî)  niha jî yên wek qutîkan jê peyda kirine.  Rengê qaşilê wan keskê tarî, belek an jî xetxet in.  Aha ji wê fêqîyê re “şûntû” (zebeş) tê gotin. Di bingehê de dibin du cûre. Yên avî û yên dêm ( bê av- bejî ). Di nava fêqîya wê de goştek sor an jî zer heye û di nava goşt de jî sîsikên (dindik) qahweyî an jî reş û zer peyda dibin. Ji % 90-95ê wî goştî ji avê pêk tê.  Bi sedan cûreyên wan yên çandinî û kûvî hene. Lê yên kovî li Afrîqa tropîqal peyda dibin û fêqîyek şifadar e. Bi piranî havînan jibo têhnşikandinê tê xwarin. Ji fêqî û dindikên wê fayde tê girtin. Bi Tirkî navê wê “Karpuz”, bi Almanî jî “wassermelone“ ye

Welat û dîrok: Welatê zebeş bakurê Afrîqa ye. Ji wir  di ser Misrê re derbasî Kurdistan, Îran, Hîndistan Çîn û Rûsya bûye. Dîroka zebeş baş nayê zanîn. Tiştên destkevtî 2000 sal berî zayînê li Misr ê, 1000 sal berî zayînê li Hindistanê çandinîya wî hatîye kirin . Ereban bi xwe re birine Spanya,  li wir çandinîya wî kirine û paşê belavî welatên din yên Ewropa bûye. Wan jî bi xwe re birine Emerîka. Niha li piranîya welatên tropîkal û suptropîkal çandinîya zebeş tê kirin. Di salên 1951 an de li Kihara cûreyên bê sîsik jî hatine hilberandin û hinek li ser binikên kundiran zebeşan ajne dikin. Li bakurê Kurdistanê yên herî navdar yên Dîyarbekir in. Lê yên Batmanê jî hêja ne. Ji alîyê tamxweşîyê de yên herî xweş yên bajarê Mûş ê yên qaşil zirav in. Lê mixabin ew zebeş ji ber ziravbûna qaşilê xwe nikarin bên tiransportkirin, lewre tenê  Mûşî û Herzeromî faydê jê dibînin.

Berhevkirin: Zebeş dema havînê digehin tên berhevkirin û wek fêkî devterî û pêxwarin tê bikaranîn. Ji qaşilê wan tirşî û rêçal tê çêkirin. Dindikên wan jî wek çerez tên xebitandin û di fabrîqan de jî ji kakilên wan rûnek tê derxistin. Welatên wek Afrîqa dindikên wan dihêrin û nan jê çêdikin.

Têdahîyên zebeş: Av, şekir, sodyom, kalsîyûm, potasyûm, karbonhîdrat, hesin, çînko, asîta citrollîne, amîno, rûn,vîtamîn B, C û hwd. Di qaşilê wî de fosfor û çînko, di dindika wê de madeya cucurbocîtrîn, lîf û rûn heye.

Bikêrhatîyên zebeş: 1- Destavê diqulipîne 2 -  Madeyên bermayî yên di nava xwînê û rovikan de paqij dike 3- Hewcedarîya bedenê ya kêmavîyê pêk tîne 4- Pêşîya qirîzên dil digire 5- Bedenê kişt(zinde) dike,  ji arêşeyên sermagirtinê re bikêrhatî ye 6- Bedenê hûnik û rehet dike 7- Dibe alîkarê havêtina xîzên (qûm) nava gurçikan û pîştgirîyê dide zeximbûna hestîyan 8- Bedenê li hember penceşêhran diparêze 9- Pêşîya hişkbûna jîy û rehan digire û westîyanê (mandîbûn-betilîn) direng dixe 10 – Heke bi hingiv û zencefîlê bête xwarin, wê belxemê bavêje û gellek faydê bide rakirina arêşayên kezeb, gurçik, sistema xweragirînê û hişkbûna jîy û rehan.

Kêrhatîyên qaşilê şûntûyê: 1- Qaşilê zebeş li hember bêmeferî (bê desthilatdarî bê iqdidarî) re pir baş e 2- Gurçikan paqij dike û hwd.

Kêrhatîyên dindikên zebeş: 1- Dewisîna xwînê dadixe 2- Tevgera xwînê sererast (tekuz) dike 3- Ji jîy û rehan re gellek bikêrhatî ye û hwd.

Di Jornal of Nutrîtîon a li Emerîka de hatîye beyankirin ku di zebeş de madeya asîta agirîne amîn kîloyan dide avêtin. Li Emerîka, di ceribandinên ku li ser mişkan hatiye kirin de hatîye peyandin (tesbît kirin) ku di sê mehan de mişkên bi teqwîyekirina argînînê ji % 67 ji yên teqwîyenegirtî zêdetir rûn hilandine (mehandine).

Pisporê xwedîbûn û dîyetê yê  Nexweşxwana Ataturk ya Perwerde û Lêkolînan li Îzmîrê Erkan Erdal dibêje: “ Zebeş madarek zêde vîtamîn C û betakaroten dihewîne. Lewre taybetîya wê ya antîoksîdan heye. Ew jî bedenê ji gellek cûreyên penceşêhran diparêze. Di zebeş de madarek zêde potasyûm heye, ew jî dibe alîkarê fonksîyonên rehên dil û dewisîna xwînê. Ji ber kanek (kanî) lîfan ya baş e, tekûz xebitîna gurçikan pêk tîne û pêşîya penceşêhrên rovikan digire. Sîsikên (dindik) wê jî bi kêrhatî ne. Madeya “Curcurbocîtrîn” dibe alîkarê daxistina dewisîna xwînê û alîkarê sererastbûna fonksîyonên gurçikan. Kesên dixwazin havînan dîyetê bikin û hinekî jar bin, divê di dîyeta xwe de cih bidin zebeş jî. Herçend kalorîya zebeş  kêmbe jî, lê hewceye zêde neyê xwarin. Divê zebeş bi dindikên wê ve bên xwarin, lê hewceye ew dindik baş bên cûtin yan na wê bibin sedemê xetimîna rovîka kor (apantisît)”

Serokhekîmê nexweşxana bajarê  Sakarya Dr. Dursun Bostancî dibêje:” Ji boy ku mirov zêde faydê jê bigire, divê bi hinek spîlka qaşil û bi dindik ve û bi zikê birsî bixwe. Lê hewceye dindikên wê baş bên cûtin, yan wê bibe sedemê xetimîna rovîka kor (apansît ê). Madeya “ cucurbocîtrîn ya di dindikê zebeş de dibe alîkarê dewisîna xwînê û fonksîyonên gurçikan. Dindikê zebeş pir bi fayde ye û çi arêşeyan jibo aşikê çênake. Heke hindik be jî madeya “lîkopen” têde heye. Ew jî dil ji enferktûstê diparêze. Herweha di zebeş de kanek lîf heye  ku ew jî bizavên rovîkan sererast (tekûz) dike û pêşîya gellek cûreyên penceşêhrên rovîkan digire. Di mehên havînan de pêşya kêmbûna bêavîya bedenê digire û kêmbûna avê temam dike, gurçikan dixebitîne, destavê tekûz dike. Madarek zêde vitamîn C û B dihewîne, zindetî û enerjîyê dide bedenê. Ji ber taybetîya wê ya antîoksîdan bandora wê ya paraztina ji penceşêhran heye û kîlodanê hêsan dike.

Bikaranîn: 1-Ava zebeşan 2- Zebeşê bi zencefîl û hingiv 3- Rêçal, cemed şîr (qeşa şîr) û tirşî.

1- Li gor daxwaza xwe çend tûzûyên zebeşan di robota mitbex, an jî li ser mûxilê rende bikin. Paşê wê avê bikin sarincokê bila sar bibe, 2 pirtên cemed (qeşa) bikin nav qedexek avê, ava zebeşan berdin ser, çîqek pûngê deynin rex û serwîs bikin.Heke hûn zebeş bikin sarincokê hêj çêtire.

2- Jibo her kevçîyek xwarinê kevçîyek zencefila rendekin û bi hingiv re tevlihev kin heta dibe mexcûn. Paşê wê maxcûnê bikin devê xwe û zebeş li ser bixwin.

3- Ji zebeş qeşa şîr (bestenî/cemetşîr) rêçal, tirşî û paste jî tên çêkirin

                                  PRUNUS  ARMENÎKA

Qeysî riwakek (nebat) daran e ji malbata gulan tê hesibandin.

Bejna wê 3- 10 mitroyan bilind dibe. Kulîlkên wê berî ku pelên xwe veke dibişkivin û bi gelemperî spî û peyazî ne. Belgên wê keskê tarî, biriqok, dilane û rexên wan bi gelemperî xet-xet in. Piştî kulîlkên wê diwerin (diweşin) cihê wan fêqîyek kesk digire. Ew fêqî paşê mezin dibe dibe fêqîyek zer, zerpeyazî, piravî û şirîn. Di nava wan fêqîyan de dindikek qaşil hişk û di nava qaşil de jî kakilek wek yê behîvan heye. Di bingehê de dibin du cûre, yên dindik şirîn û yên dindik tahl. Bi gelemperî ji yên dindik tahl re “zerdele” tê gotin. Têdahîyên qeysî û zerdelê hema hema wek hev in. Tenê têdahî û tama dindikên qeysî û zerdelê ji hev cuda ne. Dindika keysîyê şirîn e, jibo çerez, rûn û aroma; ya zerdelê jî di sanaîya kosmetîkê te jibo melhem û di sanaîya dermanan de jî jibo dermanan tê bikaranîn. Hinek welatên wek Brîtanya dindika tahl jibo nexweşên şekir bi kar tînin.  Lê rojê ji 5 liban zêdetir divê neyê xwarin, an na wê kesê dixwe pê bi jehrî bibe.

Welat û dîrok: Welatê qeysîyê rojavayê Çînê ye. Dîroka wê xwe digehîne 5000 salan berjortir. Cara ewil bi rêya Çînîyên hêsîr derbasî Hindistanê bûye û li wir dest bi çandinîya wê hatîye kirin. Ji Hindistanê derbasî Îran, Kurdistan û Ermenîstanê bûye. Lê ji ber ku di axa Kurdistanê de pir ber dida, Kurdistan bûye welatê wê yê duyemîn. 400 sal berî zayînê (milad) Îskenderê Bilqirnî (Makedonî) bi xwe re anîye Anatolîyê. B.Z. di sedsala yekan de, di dema şerên navbera Îranî û Romayîyan de tacirên Ermenî qeysî bi xwe re birine Îtalya û Yewnanîstanê. Lewre navê xwe yê  Latînî bûye “prunus Armenîka”.

Di sedsala 13an de çûye Spanya û Brîtanya, di sedsala 17 an de çûye Fransa û Amerîka. Niha li tevahîya Asya Navîn, Amerîka, Afrîqa û welatên derdorên Derya Spî çandinîya wê tê kirin. Lê yên herî bi qalîte û nirxbilind yên bakurê Kurdistanê bajarên Meletye, Êzincan, Xarpût û Ixdir ê ne. Ji % 90 qeysîyên hişkkirî yên diçin Ewropa ji qeysîyên van bajaran in. Salane 200 milyon dolar ji ticaretîya van keysîyan dikeve Tirkîyê.

Berkevkirin: Qeysî dema digehin tên berhevkirin. Dindikên nava wan tên derxistin,

paşê dikin eşbabî (hişkkirin)  yan jî pestîq, benî, rêçal. Hinek hema bi dindik ve dikin nav tûrikên cemedparêz û dikin nav cemedxanê. Hinek ji yên kesk dikin tirşî.

Têdahîyên qeysîyê: Protein, Rûn, Lîpîd, Karbohîdrat, Hesin, Kalsîyûm, Nişaste, Sodyûm, Potasyûm, Şekir, Fosfor, Pektoz, Selîloz, Asîdên organîk, Madeyên Înorganîk, Vîtamîm A, B1, B2, B17, C,  û hwd.

Têdahîyên kakilên qeysîyan: Kasîyûm, Magnêzyûm, Betakaroten, Siyonît  Vîtamîn A, Cureyên B, Na, K, Ca, Fe, Zn, Mn, Nî, Co û hwd. Heman têdahî di rûnê kakilê de jî peyda dibin.

Bikêrhatîyên qeysî û zerdelan: 1- Bedenê ji mîkrob û kulikan diparêze û çerm xweşîk dike 2- Çermê bedenê diparêze û jibo kewandina kul û brînan bi kêrhatî ye 3-Pêşîya brînên aşikê(mexde), rovîkên diwazdepêçî digire û jibo qencbûna wan dibe alîkar 4-  Teralîya rovîkan ji holê radike 5- Pêşîya penceşêhran digire  6-Kezîyên dil bi hêz dike û pêşîya kîlostandinê digire 7- Gurçikan dixebitîne û bêzên sefrayê paqij dike 8- Jibo bawesîrê bi fayde ye 9- Iştah vedike û xwînê çêdike 10- Westîyana bedenî û ruhî hiltîne 11-  Jîy û rehan bi hêz dike û li hember bêxewîyê gellek baş e 12- Qebizbûnê hiltîne 13- Jibo xweşîkbûna çerm yekûyek  e  14- Stresê hiltîne, xebitîna mejî bi rêkûpêk dike 15- Tehmîra xirabûnên mêlakê (kezeb/cergê reş) pêk tîne 16- Rolek mezin jibo tekûz û zeximbûna hestîyan dilîze 17- Hêza zayendî (cinsî/seksî) zêde dike û kevirên gurçîkan kêm dike 18- Tesîra alkolê hiltîne û hwd.

Bikêrhatîyên rûnê dindikên qeysîyan: 1- Zindetîyê dide çerm 2- Pêşîya qirmiçokên ji kalbûnê tên digire 3- Pinik û lekeyên çerm ji holê radike û hwd.

Ji Unîversîta Înonî ya li bajarê Meletyê  Prof. Dr. Alî Otlu dibêje :” Me di lêkolîn û ceribandinên xwe de peyitand (tesbît kir) ku qeysî jibo penceşêhr, têrnekirina mêlak, pêşîlêgirtina qirîzên dil gellek bi kêrhatî ye. Herweha me dît ku qeysî bandora alkolê ya nerênî jî hiltîne. Min ew lêkolîn û ceribandin bi Doç. Dr. Bayram  Murat Asman, Doç. Dr. Feral Oztûrk, bi weqfa lêkolînên qesîyan li Meletyê bi hevre pêk anî. Encamên lêkolînên me di kovarek zanistî li Y.D.E jî bi Îngilizî belav bû”.

Prof. Dr. Ahmet Marankî dibêje:” Qeysî fêqîyek nirxa xedîkerîya wê bilind e . Fêqîyek jibo tenduristîyê pir bi fayde ye. Li ser sîstema jiy, reh û hêrs ê pir bi bandor e. Jibo kesên hêrsok, kesên bi beden û mejî karên giran dikin û diwestin, kesên bêxewîyê dikêşin zehf bi fayde ye. Kesên ew arêşe heyî, hewceye xwarina qeysîyan ji xwe nehevişînin (kêm nekin). Qeysîyên piştî xwarinan bên xwarin hezmê hêsan (sanahî) dikin, iştah vedikin, xewê tînin, qebizê hiltînin. Herweha qeysî pêşîya penceşêhran digire û aramîyê dide bedenê. Faydeyên qeysîyên hişk ji yên ter zêdetire. Xweşava wê jî gellek bi fayde ye û çi bandorên wê yên nerînî nînin”.

Prof. Dr. Kurşat Aydin yê Ûnîverisîta Selçuq Fakûlta Tib ê ya Meram dibêje :” Hewceye kakilên dindikên qeysîyan gellek neyên xwarin. Ji ber ku têde “sîyûnûr” heye, ew madde jehrek mirovkuj e. Bila kes bi şirînbûna wan nexape. Di salê de ji 100 kesan zêdetir “xasma zarok” ji ber jehrîbûna dindikên qeysîyan tên cem me. Mixabin hinek ji wan zarokan jîyana xwe jî ji dest didin. Ji pênc lib (heb) an zêdetir xwarin ne baş e”.

Bikaranîn: 1- Rûnê qeysîyan 2- Maska qeysîyan 3- Qeysîkebab.

1-      Rûnê qeysîyan: Hûn dişên jibo alîyê hindur 2-3 dilopên rûn berdin ser pirtek şekir, parîyek nan anjî niv fincan av û bixwin /vexwin. Jibo derva jî  bi çend dilopan masaj bikin.

2-     Maska qeysî û sêvan: (Jibo lekeyên reş, pirzik û xweşikbûna çerm) Mexzeme: Sêvek sor, şirîn û bi avî, 4 qeysî,  niv qedeh çayê av.

Çêkirin: Qaşilê sêvan bi ziravî jêkin, sîsikên (dindik) wê derxin lê goştê derdorê dindikan yê nerm  jê nekin. Dindikên qeysîyan jê derxin, av, sêv û qeysîyan pêkve (pevre/li gel yek)  di beroşekê de 6-7 deqîqan li ser agirê kêm bikelînin. Paşê ji ser agir hilînin û di bilinderê re derbas kin. Ku hinekî sar bû li çermê xwe xin. Bila 30 deqîqan bimîne û paşê bi ava normal bişon.

3-     Qeysîkebab: Li gor hewcedarîya xwe hinek qeysîyên geheştî lê hişk, dindikan jê derxin. Goştê qutayî (qîyme) wek yên kiftikan bistirînin, parçek qeysî yek kivtik li şîşan xin û bikin firnê yan jî li ser mengelê sor kin ( wek kebabên adetî bi bacan an jî bacanên reş)

ASPÎRÎNA XWERISTÊ

PRUNUS  AVÎUM

Gêlas riwakek (nebat) darane ji malbata gulan tê hesibandin. Bejna wê bi tîrane heta 15 m an bilind dibe. Qaşilê dara wê hilû ye (şemitok)  û 60- 70 salan dijî . Kulîlkên wê berî belgên wê dibişkivin. Belgên wê kesk, kulîlkên wê spî û çend heb bi hevre ne. Dema ew kulîlka 5 pelî diweşe, şûna xwe jibo fêkîyek berê kesk, pêre rengên wan tên guhertin sor û zer dihêle.  Yên kiremî û spî jî hene. Ew fêqî dişibe dil’an an jî girovir in. Fêqîyek biçûk û tamşirîn e. Di nava wê fêqîyê de dindikek heye . Gelek cûreyên gêlasan hene, lê yên herî navdar cûreyên “Napolyon”in.  Gêlas ne tenê fêqî, her waha riwakek pel, qaşilê dar, şîrêz, reh, kulîlk, dindik û dûxikê fêqîya wê jibo derman, çayê, kereste hem di malan de hem jî di sanaîyên derman û yên din de tên xebitandin.

Qelûnên herî baş, mobîlyên herî kalîte ji dara gêlasê çêdibin. Şîrêza wê di sanaîya şewqe û cilan de jibo pevre zeliqandinê tê bikaranîn. Qaşilê dar, reh, kulîlk, fêqî û dûxikê fêqî, jibo tedawîyan tê xebitandin.

Welat û dîrok: Welatê gêlasê bakurê Anatolîyê, başûr û bakûrê Qafqasan û Îran e. Ji wan deveran derbasî welatên din bûye. Tê gotin ku 64 sal berî zayînê (mîlad) Yewnanan bi xwe re birine Ewropa. Hinek jî dibêjin” Serleşkerê Romayî Lukullus berî zayînê bi 71 salan bi xwe re biriye Ewropa. Paşê Ewropîyan bi xwe re birine welatên din û Emerîka.

Berhevkirin: Dema pel û kulîlk vedibin tên berhev kirin û di sîberê de tên hişkkirin. Qaşilê darê jî dema fêqî digehe tên hişkkirin. Dema hûn gêlasê dixwin dûxikên wan nehavêjin. Wan dûxikan li sîberê hişk bikin, di nava firaqên cam de piparêzin û li gor hewcedarîyê jibo çayê bixebitînin. Fêqîya gêlasê hûn dikarin hişk kin, bikin rêçal û komposto û wusa biparêzin.

Têdahîyên gêlasê: Cûreyên karbonhîtratan, Atîoksîyan, Fosfor, Potasyûm, Sodyûm, Kirêç, Çînko, Magnêzyûm, Hesin, Şekir, Asîtên organîk, Asîta kinîk vîtamîn A, B, C, E û hwd.

Bikêrhatîyên gêlasê:  1- Êşbir e, 20 libên wê ji  aspirînekê zîdetir bandorê nîşan dide. 2- Xwînê paqij û rohn dike. 3- Sefra û mêlakê paqij dike. 4- Dibe alîkarê madeyên xisardar yên gurçikan. 5- Hezmê hêsan dike û qebizê ji holê radike. 6- Jibo nexwşîyên rovik û rêyên avrêjê gellek bi fayde ye û jibo nexwşîyên kezebê şifadar e. 7- Edav (kirmî) kul û brînên aşikê paqij dike. 8- Xîzên (qûm) di nava rêyên masenê de  tavêje der. 9- Stresê hiltîne. 10- Jibo bawîbûn, hişkbûn û kişilgirtina jîy û rehan pir bi fayde ye 11-  Di demên menopozma de (ketina kincan) pir bi fayde ye. 12- Çerm paqij dike û pirzikên baliqbûnê hiltîne. 13- Zindetîyê dide bedenê, sefrayê diqulipîne, pêşîya pirzikan digire.

Bikêrhatîyên dûxîkên gêlasê :  1- Sancîyên (qolincên) ketina kincan ji holê radike. 2- Bi taybet dermanê enfeksîyonên rêyên avrêjê ye. 3-Destavê diqulipîne. 3- Peçivînan (werimîn) ji holê radike. 4- Sîqala (eyara) ava bedenê pêk tîne. 5-Bedenê hêzdar dike. 6-Qebizbûnê hiltîne.

Qaşilê wê: Îshalê dibire, sabxûr (qebiz) ê çêdike, agir dadixe.

Kulîlkên wê: Qefesa sing nerm dike û kuxikê dibire, jibo zekem û persîvê baş e.

Pelên wê: Nermker e (muhsîlê çêdike).

Gotinên bisporan di derbarê gêlasê de: Prof. Dr.Turhan Karadenîz yê Ûnîversîteya Orduyê  Fakulta Zirietê  Beşê Riwakên Baxçeyan dibêje : “ Gêlas stresê ji holê radike, jibo demên monopozê bi fayde ye. Di gêlasê de madeyên karbonhîdratan, pektîn, asîên organîk, vîtamîn B, A, C hene. Gêlas jibo nexwşîyên aşik, rovik û rêyên avrêjê gellek bi fayde ye û jibo nexweşîyên mêlakê jî şifadar e. Gêlas xwînê rohn û paqij dike. Kezebê (mêlak- cergê reş)  û sefrayê paqij dike. Dibe alîkarê avêtina madeyên xisardar yên nava gurçikan. Hezmê hêsan dike, qebizbûnê hiltîne, heke bi zikê birçî bê xwarin jar (lewaz-zeif ) dike. Gêlas kul,  birîn, edav û qûnêrên aşikê paqij dike, sefrayê sererast, jiy û rehan hêzdar dike”.

Bispor û lêkolîner dibêjin:  “Ji alîyê êşbirîyê de bandora wê ji ya aspirînê zêdetir e. Niha li ser tê xebitandin ku aspirîna wê çêbikin. Gêlas wê bandorê ji madeya kimyayî ya bi navê “Antosîyayîn” pêk tîne. Di nava gêlasê de 12- 25 mg  antosîyayîn peyda dibe û bandora wê madeyê 10 caran ji ya aspirînê zêdtir e. Xwarina 20 gêlasan henkuf (bedela-hevser) ê aspirînekê ye. Herwaha ev madeya  antosîyayîn wek vîtamîn “ E û C “ bandorek antî oksîdan jî heye. Heke ava wê li çerm ( rû) bê xistin wê leke û pirzikên baliqbûnê  jê bibe”.

Bisporê tedawîyên riwekan (nebatan) Maurîce Messeguê dibêje: “ Ji hemi tiştên gêlasê fayde tê girtin. Ji ber taybetîya xwe ya destavqulipandinê, dostê gurçikan e. Beden ji madeyên jahrîdar paqij dike. Ji ber ku di bedenê de avêtina asîda urîk û xweyên ûrat pêk tîne,  jibo tedawîyên bawîbûn, nexweşîya gut, kişilgirtin, hişkbûnên jîy reh, kezî û movikan tê bikaranîn. Ji ber hewandina “asîta kinik” pêşîya çêbûna kevir û xîzan digire. Heke hebin jî, di pêvajoyê de tavêje der. Ji ber ku ava di bedenê de civîyayî tavêje der, dibe alîkarê kîlodayînê. Ji ber hewandina fosforê jîy û rehan hêzdar dike”.

Bikaranîn: 1- Çaya dûxikên gêlasê. 2- Banyoya dest û pîyan. 3- Banyoya bedenê. 4- Çaya kulîlkên gêlasê.5- Çaya belg û qaşilên gêlasê 6- Kûra dûxikên gêlasê 7- Xwarin û paste.

1-     Çaya dûxikên gêlasê :  Kulmek (bi qasî 40-50 lib) dûxikên gêlasê bikin firaqekê, lîtreyek ava sar berdin ser. Bila 30 deqîqan di wê avê de bimîne. Paşê danin ser êgir, bila 5 deqîqan bikele û 30 deqîqan jî di demê de bihêlin, rojê 3-4 caran qedehek çayê jê vexwin. Heke hûn wê çayê bi zikê birsî 2 hefteyan li pey hev pêk bînin, hûnê ji peçivîn û edavên gurçikan, êşên ketina kincan, arêşeyên rêyên avrêjê bifilitin.

2-    Banyoya dest û pîyan : Hûn dikarin dest û pîyên xwe 20 deqîqan  bikin wê çayê û banyoya xwe pê bikin.

3-    Banyo jibo xweşikbûn û rehetkirina bedenê : 250- 300 libên dûxikên gêlasan, 20 gr darçîna qaşil, 5 gr ixlemûr bikin nav firaqekê, 3 lître avê berdin ser, 10 deqîqan bikelînin, seetêkê di demê de bihêlin û paşê xwe pê bişûn. Her waha hûn dikarin bi wê avê banyoya pîyan jî bikin.

4-    Çaya kulîlkên gêlasan: 2 kevçîyên qahwê kulîlkan bikin nav qedehek avê û ava kelandî berdin ser, bila 5 deqîqan di demê de bimîne û vexwin.

5-    Her bi vî avayî hûn dişên çaya belg û qaşilên  gêlasên hişk jî bikin çayê, lê heke  qaşil û belg ter bin, berê nîv seetê di ava sar de bihêlin 5 deqîqan bikelînin, 5 deqîqan di demê de bihêlin û vexwin.

6-    Kûra dûxikên gêlasan  jibo kîlo dayînê : Qedehek çayê dûxikên gêlasan bikin firaqekê, 6 qedehên ava sar berdin ser û 12 seetan di wê avê de bihêlin. Paşê15 deqîqan bikelînin, 30 deqîqan di demê de bihêlin û 14 rojan li pey hev spêdê seet 10  û nîvro seet 15, hingorî seet 21 an de qedehek çayê jê vexwin.

7-     Xwarin û paste : Ji gêlasan gelek cûreyên konposto, paste, kek, kokteîl, lîkor û hwd çêdibin.

Kuncî riwekek dexlane, ji malbata kuncîyan e. Bejna wê bi tîrane 50 – 150 cm bilind dibe û kêm caran çik jê diçin. Belgên wê 5-10 cm dirêj  3-5 cm fireh, şiklê wan rimane yan jî hêkane ne û rexên wan rast an jî xetxet in. Kulîlkên wê yên wek kovikan di binê dûxika (boçik-zîlik) wê de bi hevre ne.  Rengê kulîlkan spî yan jî  peyazî ne, yên binevşî jî hene. Rengê fêkîyan esmer, sor, zer, an jî reş in û fêkîya wê wek qapsûlan e. Di nava wê qapsûlê de 70 -90 heb bizir hene. Ji wan biziran re “kuncî “ tê gotin.

Rengê wan spî, esmer, zer in û ji % 50 yê wan rûn e. Ew rûn ji bo masajê û ji bo derman û xwarinan tê bikaranîn. Gelek cûreyên kuncîyan  yên çandinî û bejî (kûvî) hene.  Lê sê cûreyên wan yên bi navûdeng ku çandinîya wan tê kirin û zêde tên xebitandin ev in 1- Kuncîyên Afrîqanî. 2- Kuncîyên Hindistanî. 3- Kuncîyên Rojhilatî. Navê wê bi Almanî “sesam“ û bi Tirkî jî “susam” e.

Welat û dîrok: Li ser welatê kuncîyê dîtinên cuda hene. Hinek dibêjin Rojhilatê Afrîqa ye, hinek dibêjin Hindistan e û  hinek jî dibêjin  Mezopotamya ye. Dîroka wê jî baş nayê zanîn; lê tiştê pispor li ser hemfikir in, riweka heri qedîm ya ku rûn jê tê derxistin ew e, wek derman tê hesibandin û  4000 sal in ku wek baharat bazirganiya wê tê kirin. Di bermayên (şûnwar) ekolojîk ên gelîyên Harpa û Îndus de, kunciyên qelandî yên 2500 sal berî zayînê hatine dîtin. Medenîyetên Mezopotamya, yên wek Sûmer, Babîl, Asûr, Med, Kardûx û hwd. çandiniya wê dikirin. Her weha Misriyan, Romayiyan jî, ew bi kar dianîn. Kuncî di nav gelek medenîyetên kevin de wek  giyayek sêhrê û pîroz tê hesibandin. Hîndûyî li serê duayan dikin, Misrî û Hindistaniyan wê ji bo sêhr xerabîkirinê bi kar dianîn . Romayîyan kuncî û hingiv tevlihev dikirin û didan şervanên xwe, da ku pê qewet bigirin. Mezopotamiyan ji bo jinên hamîle bi qewet bibin û kuran bînin, tehîn û helawa kunciyan didan wan. Welatên herî zêde lê tên çandin Hindistan, Çîn û Sûdan e. Li bakurê Kurdistanê, bajarê ku herî zêde lê tê çandin Ruha, Entab û  hwd. Lê helawa herî navdar ya Sêrtê û Entabê ye.

Berhevkirin: Dema kuncî digehin, vek genim tên çinîn û bi gurzan heyamekê tên hiştin da ku baş bigehin û qapsûlên wan hişk bibin. Paşê tên daweşandin. Kuncî dûv re tên hişkkirin û li gor hewcedarîyê tên qelandin. Yên din jî dişînin aşan û fabrîqeyan, da ku rûn û tehîn jê bên çêkirin.

Têdahî: Heft cûreyên êşbiran tê hene. Rûnên sabit, Asîda oleîk, Înoletîk, Palamîtîk,Giliserîtên asîtên mikrîntîk, Asîtên folîk, Proteîn, Kalsîyûm, Magnêzyûm,  Magnez, Paxir, Fosfor, Omega 9,  vîtamîn A, B1, B3, E, H û hwd.

Bikêrhatinên kuncî: 1-Pêşîya qebizbûnê û edavan digire. 2- Heke bê vexwarin, ji bo rûvîkan gelek baş e. 3- Hinekî qelewiyê dike. 4- Ji bo  rêlibergirtina edavan dibe alîkar. 5- Ji bo xistina kevirên sefrê tê bikaranîn. 6- Hêza zayendî (cinsî) zêde dike. 7- Li hember bêdesthilatdarî, bêhntengî û bronşîtê bikêrhatî ye. 8-Taybetiya wê ya antîoksîdan heye. 9- Aşikê rahet dike .10 - Kolesterol û şekirê xwînê dadixe. 11- Pêşiya penceşêran, xasma ya pişikê digire. 12- Ji bo nexweşiyên kezebê tê bikaranîn. 13- Çerm û por nerm û xweşik dike, êşên bedenê dikêşe û hwd.

Di derbarê kunciyan de Prof  Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje :” Di tibê de nebatek şîfayî ya pileya duwem tê hesibandin, lewre zêde lêkolîn li ser nehatine kirin. Lê Japon, ji her 2-3 mehan carekê ji bo paqijkirina bedenê li bedena xwe dixin û piştî 30 deqîqan xwe dişon”.

Prof Dr. Ahmet Marankî, Zûlfîye Erdem û Mufîye Akin dibêjin : “ Nirxa wê ya xwedîkirinê bilind e. Ji bo xistina kevirên sefrayê bi fayde ye. Ji bo nexweşiyên kezebê tê bikaranîn; zikêş û qebizê ji holê radike, aşikê hêsan dike. Di lêkolînên li ser heywanan hatine kirin de tesbît bûye ku şekirê xwînê daxistiye. Heft cûreyên êşbirên hevgirtî dihewîne. Bedenê nerm û xweşik dike. Ji bo nexweşiya şekir û sotiniyan bi fayde ye”.

Li gor lêkolîn û cerbandinên Zanîngeha Purdeu li ABD, vîtamîn “E“ya di kuncî, behîv û genimok de, penceşêra prostat û pişikê rawestandiye (sekinandiye) û xisarê nade hucreyên saxlem. Dr. Qîng Jiang dibêje: “ Di tabletên vîtamin ‘E’ de, madeya forma Gamma – Tocopherol” nîne. Ew made bi tenê bi rêyên xwezayî tên standin. Ev made li dijî penceşêrê ye (antî kanserojen) û pêşiya edavan jî digire”.

Bikaranîn : 1- Rûnê masajê. 2- Xwarin.

1-     Masaja rûnê kuncîyan: Hûn dikarin sererast rûnê kuncîyan li tevahiya bedena xwe xin, 30 deqîqan bisekinin û paşê xwe bişon. Heke hûn karê giran dikin û diwestin (dibetilin –mandû dibin) hinek rûnê kuncîyan bi tiliya xwe li nav herdu birû, pişta guh û binê piyê xwe bixin. Wê betilîna we derbas be û hunê xewek xweş bikin. Heke hûn pêre guhdariya mûzîkek sivik jî bikin, wê hê jî  xweştir be.

2-    Rûnê kuncîyan, ji bo xweparastina li hember tahrê (sotina tavê) gelek bikêrhatî ye . Heke hûn hinek rûnê kakao jî tev bikin û xwe bidin ber tavê yan jî ava gêzeran vexwin, wê bedena we zûtir pê qemer (bronz) bibe .

3-    Ji bo kesên pîr û yên di movikên wan de kişil (kils) heye û êşên giran dikêşînin: Heke hinek rûnê bîberiye, ji bo varîs, bawîbûn û tevgêra xwînê hinek rûnê tirincok (melîsa) tev bikin wê fayda wê zêdetir be.

4-    Rûnê kunciyan jî wek yê zeytê tev li hemi xwarinan û seletan dibe.

5-    Hûn dikarin kuncîyan li ser hemi xwarinên ku ji hevîr çêdibin bireşînin

( pê werkin )

PANÎCÛM  MÎLACEÛM

Garis hêşînhatek ji malbata dexlan (geniman ) e. Kêm zêde 300 cûre û awayên wê yên bejî û avî hene. Reh û rîşîyên wê xwe berdidin kûratîya axê  û li hember zuwahî û bê avîyê zehf qahîm e. Bejna wê bi tîrane li ser gîyayek qamîşî  50-100 cm bilind dibe. Belgên wê keskêtarî û dirêj in. Di nîvê gîyayê wê yê qamîşî de ûşîyek çêdibe. Di wê ûşîyê de 800 – 3.000 libikên spî , zer û biriqokên wek xîzê (qum) hûr hene. Aha ji wî xîzê hûr re ”garis”  an jî garisê mirîşk û çûkan tê gotin. Bi gelenperî garis li welatên wek Afrîqa jibo xwarina mirovan, li welatên din jibo qûtê mirîşk û balindeyên kedî tê çandin û gîyayê wê jî dibe alifê  heywanan.Herweha ji garis Spîrto jî tê çêkirin.

Welat û dîrok: Welatê garis Kurdistan û Mezopotamya ye. Li gor destkevtîyên lêkolîn û lêgerînan; ji alîyê medenîyetên Asûr, Babîl, Med û milletên wan deveran dijîn ve çandinîya wê hatîye kirin. Ji 3000 salan zêdetir e li Almanya û Polonya jî çandinîya wê tê kirin. Welatê herî zêde lê tê çandin welatên Afrîqa, Pakîstan, Çîn û Rûsya ye. Li Kurdistana bakur bajarên ku herî zêde lê tên çandin Ruha, Amed, Kexta Sêrt, Bedlîs, Wan, û Hekarî ne. Li Hekarî û Wan ê bi şîr û dew nanek jê tê çêkirin û ji wî nanî re nanê “Kore “ tê gotin .

Berhevkirin: Garis biharan tê çandin, dema wek genim û ceh zer dibe tê berhevkirin, gêre kirin û hilanîn.

Têdahî: Lîf, Nişaste, Fosfor, Hesin,  Magnezyûm, Tîyamîn, Nîyesîn, Çînko ,Paxir, Maganez, Karotenoît, Lûtêîn, Zeaxanthîn, Gilîkozîta domîn.

Kêrhatî: 1- Betilîna hiş ji holê radike. 2- Jîyan û rehan bihêz dike. 3- Jibo jinên dugîyan ( ducan-hemil-bi zaro) pir bi fayde ye. 4- Jibo nexweşîyên qefesa sing û agirê bilind zêde bi kêrhatî ye. 5-Îshalê dibire û destava zirav zêde dike. 6- Bandora wê ya alerjî rakirinê heye. 7- Jibo nexweşîya dil û şekir bi fayde ye. 8- Gellek vîtamînan di hundirê xwe de dihewîne û antîoksîdanek baş e. 9- Aramker û êşbir e.

Di derbarê garis de Îbn’î Sîna dibêje: “ Sê cûreyên wê hene. Yek wek birinc e lê birinc ji wê xwedîkertir e. Bandora garis ya qebizkirinê ji ya birincê zêdetir e. Di wê de hêza  bêyîk û bisojeya zuhakirinê heye. Garis aramker û êşbir e. Heke bi kesê wê dixwe re herikandina îdrarê tunebe, wê pê jehrî bibe. Hinek hêza wê ya xwedîker heye. Heke bi şîr û ava kepekê nanê wê bê çêkirin, wê hêza wê ya xwedîker zêdetir be. Heke bi rûnê behîvan bê xwarin, wê gellek xwedîkertir be. Îdrarê diqulipîne, jibo mexdê hinekî giran e û nan jê tê çêkirin”.

Zulfîye Erdem û Muhfîye Akin dibêjin: “Nirxê bizrê wê yê xwedîker bilind e.  Westîyana zêhn radike.  Hezmê hêsan dike, teybetîya wê ya tedawîkirina arêşeyên aşikê û rûvikan heye”.

ALIIUM  SATIVUM

Sîr hêşînhatek (nebatek ) ji malbata pirasan û pismamê pîvazê ye. Bejna wê li gor cih û war  25- 100 cm li ser navtengekê bilind dibe û navtenga wê heya nîvî bi belg e (pel). Belgên wê 15-20 cm dirêj dibin; zirav, rimane ne û kesk in. Kulîlkên wê wek yên pîvazan di serê gopîka navtenga nêr derdikevin. Rengê wan spî, peyazî (penbe) yan jî keskêpeyazî ne. Qurmê wê di nava axê de wek pîvazekê ye, lê bi tûzî (diran) ne. Di her pîvazekê de di navbera 13 –20 tûzî hene. Ji wê pîvazê re tûzîkirîre “sîr” tê gotin. Sîr hêşînhatek bêhndijwar e, ji belg, naveng û pîvaza wê rûnek tê derxistin û di tibê de jibo dermançêkirinê tê xebitandin. Sîr hêşînhatek gelek bi sihet e û jibo tendurustîyê yek ji wan nebatên herî nirxbilind tê pejirandin. Bi Tirkî navê wê “sarimsak” û bi Almanî jî “ Knoblauch “ e.

Wilatê wê baş nayê zanîn, lê wusan tê bawerkirin ku başûrê Asyayê ye. Lê ji alîyê din di lêkolînên arkeolojîk de li ser tabletên Sumerîyan yên 2600 berî zayînî (milad) ê  hatîne dîtin. Ew jî tê wê wateyê ku wilatê wê çîyayên Zagros e. Misrîyan 2500 sal berî zayînê ji bo ku paleyên pîramîtan nexweş nekevin, didan wan. Cihûyan (îsraîlî) bi xwe re anîne Filîstînê û ji wir jî belavî hinek welatên din bûye. Herweha Çînî û Hîndîyan jî di kevnar de çandinîya wê dikirin û wek derman û antîbîyotîk bi kar tanîn. Artêşa xaçparêzên Firansizî ji Rojhilata Navîn bi xwe re birine Ewropa û ji wir jî belavî tevahîya welatên din bûye. Lê piştî penisîlîn hat peydakirin, demekê hat jibîrkirin. Di van 20 salên dawîn de ku nexweşîyên weba, kolestrol û şekir bûn bela serê dinyayê, dîsan lêkolîn û ceribandin li ser hatin kirin û nirx û bandora wê  ya jibo kolestrol, lîpîd, trîglîserît û hwd ji nû ve hat kifşkirin. Nirxa wê jî giha  asta zêrîn.

Berhevkirin: Sîr jî wek pîvaz û pirase dema kesk in pirçîk (pel) ên wan jibo seletan, sosan û nav xwarinan tên jêkirin û bi tazetî tên bikaranîn. Serikê wê jî wek pîvazan tê derxistin, hişkkirin û hilanîn.  Paşê jî li gor hewcedarîyê jibo derman, sos û xwarinan tê xebitandin.

Têdahî: Magnêzyûm, potasyûm, selenyûm, çînko, fosfor, hesin, karbonhîdrat (sakkroz-glîkoz ) rûnên eter, (allîîn-alîcîn-ajoen), cûreyên esansan, rûnên bi kukurt

 (yên bêhnê didin) vîtamîn A, B, C, E û hwd . Sîr 58 caran ji nebatên din zêdetir kalsîyûmê dihewîne.

Têdahîyên rûnê sîrê: Têdahîyên rûnê sîrê jî hema- hema wek yên sîrê ne.

Bikêrhatîyên sîrê: 1-Bandora xusardayîna cigarê kêm dike. 2 - Li hember hemi cûreyên jahrîbûnan bi bandor e. 3- Şekirê xwînê sîqal (eyar- beryekveanîn) dike û li hember şekir dermanê herî bikêrhatî yê xweristê ye. 4- Li hember penceşêhrê nebata herî bi bandor e. 5- Pêşîya pirtik( tîr- hişk) bûna xwînê digire û hişkbûnên rehan û jîyan kêm dike. 6- Kelmêş û haşaratan ji bedenê dûr dixe. 7- Sîstema jîy, rehan û tevgêra xwînê sererast dike. 8 – Pêşîya hemi cûre zekem, şewban û persîvan digire.

9 – Hêz û enerjî dide bedenê. 10- Sîstema xweragirînê hêzdar dike. 11- Zixt (tansîyon) sîqal  (eyar) dike û hêza zayendî (cinsî-seksî ) zêde dike. 12- Pişik, mêlak (kezeb- cergê reş)  kîskê sefrayê (zirav) û dil bihêz dike. 13- Aşik û rûvikan paqij dike, mîkrobên wan dikûje û kezîyên (adale) dil bihêz dike. 14- Jibo astim, bronşît, jana zirav (werem) bêhntengî, bawîbûn û kuxukê bi fayde ye û hwd.

Bikêrhatîyên rûnê sîrê:  1- Mîkroban dikujê, kolestirolê dadixe. 2- Bandora wê ya pêşîya hişkbûnên reh û jîyan bigire heye. 3- Dil bihêz dike, jibo ketina kurmên nava rûvikan dibe alîkar. 4- Jibo jana zirav, bronşît, bêhntengî û kuxukê bi fayde ye. 5- Belxemê tavêje, li hember weşîn û şikestina por bi fayde ye. 6- Jibo tedawîkirina nexweşîya nemayîna por û antîsebtîkê tê bikaranîn. 7- Jibo zekem, persîv, difterî, tîfo û hemû nexweşîyên ji sermayê tên bandorek erînî heye. 8- Jibo valakirin û avêtina avên zik û lingan dibe alîkar. 9- Kevirên masane dixe, pêşîya çêbûnên kevirên gurçikan digire. 10- Bedenê ji hemi awayên penceşêhran diparêze û hwd.

Di derbarê sîrê de Profesor Dr T. Beytop û Marîya dibêjin: “ Nirxê sîrê ya bihêzkirina aşik û rûvikan, kujtina mikrob û vîrosan zehf giring e. Berî her tiştî reh û jîyên pişt, ling, pişta çavan, tamarên mejû û hemi reh û jîyan fireh dike; xwedîbûna wan çêtir û kalbûnê direng pêk tîne. Tansîyona bilind dadixe, asta kolestrolê tekûz dike, pêşîya edavên reh û jîyan digire. Sîr sîstema xweragirînê bihêz dike, li hember nexweşîyan diparêze”.

Prof. Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje: “ Di van 20 salên dawîn de li ser sîrê 2.500 an zêdetir lêkolîn û ceribandinên tedawîkirinan li klinîkên unîversîtan û nexweşxanan pêk hatine. Di encaman de tesbît bûye ku kapsûl, heb, rûn û sîrên xav kolestrol, lipîd, trîglîserît û şekir daxistiye. Pêşîya pirtikbûna ( hişkbûn- girikbûn ) xwînê, hişkbûna reh û jîyan, tansîyona bilind girtiye”.

Dr.H. Wagner bi 30 bijîşkan di saxtîxaneyên xwe de 261 nexweşên kolestrol, lîpîd, trîgliserî 4 mehan bi dayîna sîrê tedawî kirine. Di encamê de nexweş qenc û saxlem bûne.

Di sala 1981 an de li başûrê Awûstralya, zanyarên Unîversîta Fîlders û Oxford li ser 383 kesên ku zixtê bilind bi wan re heye ceribandin çêkirine. Di 12 kilînîkan de 3 mehan tedawîyên bi sîr hatine kirin. Di encamê de di rewşa wan de pêşdeçûnên mezin hatine dîtin.

K.M. Melvîn û ekîba xwe, li Kanada di fakûlta tibê de li ser gellek kesan ceribandinên dayîna sîrê kirine. Di encamê de ketina şekir, kolestirol û zixt hatîye dîtin.

Prof. Dr. Ahmet Marankî dibêje: “ Sîr di hundirê xwe de madeyên antîbîyotîk, şekir, esansên dijwar, vîtamîn A, B, C,  îyot, kukurt, dihewîne. Bandora wê ya herî giring jibo mirovan bedenê kişt (zinde) dike. Ji ber ku mîkropkujek bihêz e, bedenê ji gellek cûreyên nexweşîyan diparêze. Di demên belavbûnên zekeman de hewceye zêde bê xwarin. Hezmê hêsan dike, mîkrobên di rûvikan de dikuje û bedenê ji jahrîbûnan di parêze. Taybetîya wê ya li hember paraztina pençeşêhran heye. Qebizê hiltîne, hemi cûreyên kurmên rûvikan dikuje. Jibo tansîyona bilind şîfa ye, hişkbûnên rehan û jîyan hiltîne, xwînê rohn û paqij dike. Sîr reh û jîyên herî zirav jî paqij dike, di wan de gehandina xwînê pêk tîne. Kezîyên (adale) dil bihêz dike û êşên dil di demê de hiltîne. Kezeb, pişik û bronşan dezenfekte dike. Agir dadixe û jibo kesên dengê wan bikeve sîr tê pêşnîyarkirin. Heke li ser pirzikên baliqbûnê bê danîn, wê wan bi kewîne û şûna wan nemîne. Heke bê herişandin û li ser brînan bê danîn, wê wezîfa antîbîyotîk bibîne. Heke jinên ku şîr didin zarowan sîrê bixwin, wê tûjatî û bêhn bikeve şîr, dibe ku zarûk zikêşê bikeve”.

Kêrhatîyên sîrê: 1- Mucîza sîr û leymûnê. 2- Ekstera sîrê. 3- Sîrav.  4- Tentûra sîrê. 5- Sîreşîr. 6-Sîrên bi rûnê zeytê. 7- Tentûra sîrê ya bi sîrke. 8- Sîrkesîr.

1-     Mûcîzeya sîr û leymûn ê:  40-45 diranên sîrê bikutin, 2 lître ava leymûnên nûgivaştî berdin ser, di qetremîzek devgirtî û bi rojnamê pêçayî di cihek hûnik de 25 rojan bisekinînin ( lê rojê carekê bişilqînin). Piştî 25 rojan her roj 2 caran nîv qedeh çayê jê vexwin.Ev awa berê ji alîyê alimên Rûs hatiye dîtin. Niha jî li YDA (Yekîtîya Dewletên Amerîka) dest pê kirine. Li gor hinek pisporan ev şêwe wê di pêşeroja tibê de bibe şoreş. 

2-    Kêrhatîyên vê mucîzê: A-) Hemi cûreyên  kurmîbûnên reh û jîyan tedawî dike.  B-) Kolestrol û lipîdê dadixe, sotina rûnên xusardar pêk tîne, kîloyan tavêje, şekir dadixe, îştahê vedike û nûjenkirina pankirasê pêk tîne. C -) Kevir û xîzên sefra û gurçikan dihelîne, îdrarê diqulipîne, di bedenê de hemi cûreyên peçivîn û eleman hiltîne. Ç- ) Mîkroba bi navê “Helycobeacter  Pylorî “ dikuje, kul û brînên di aşik û rûvikên diwanzdepêçî de bi esehî û teqez tedawî dike. D-) Pêşîya hemi edavên bawîbûnan digire û hemi awayên êşên bawîbûnan didamirîne ( kêm dike- dadixe), pêşîya kişilgirtina movikan digire û jibo pêkhatina nûbûna wan dibe alîkar, êşên wan dibire. E-)  Nûbûna sîstema hûcreyên mejû, reh û jîyan pêk tîne, aksîyonên jîy û rehan (sinîran) tekûz (sererast – rêkûpêk ) dike, refleksan zêde dike. Li hember destistan (şêl- felc) bûnê bi fayde ye. F-) Hêza xweragirîna bedenê bi pîleyek (derece) bilind quwet dike, pêşîya hemi cûreyên alerjîyan (taybet ji yên ji sedemên jîy, reh,  stres,  çerm tên) hemiyan di binî de dibire û ji holê radike. Li hember penceşêhran tevahîya bedenê diparêze.

2- Ekstera sîrê: 1 kg sîr, 5 leymûn, 1 lître av, 1 lître sîrke.  Sîrê xwe biqeşêrin û bikutin, bikin qawanozekî, lêmûnan bigivêşin û bi av û sîrkê berdin ser, devê wê bigirin. Di cihek hûnik û tarî de bila 6- 10   hefteyan  bisekine. Paşê rojê kevçîyek şêranî jê vexwin.

3-    Sîrav: 3- 4 diranên sîr hûr bikin û berdin nav qedehek avê û vexwin

4-    Tentûra sîrê: Jibo bronşît, arêşeyên hezmê, bawîbûn, êşên lebatan (organan) kezî, jîy û rehan, tansîyon, jibo pêşîgirtina zû kalbûnê . Jibo her 50 gr sîrê kutayî 250 ml alkola % 70 derece bikin ser, di cihek ji tîrêjên tavê dûr û di nav şûşekî devgirtî de 4-6 hefteyan hilênin (lê carûbaran bişilqînin). Paşê rojê 3-4 caran 10- 15 dilopan 5-6 mehan jê vexwin.

5-    Sîrên bi sîrke: 50 gr sîrên kutayî bikin şûşekî, 250 ml sîrke berdin ser û li gor dilê xwe berdin nav şorban û seletan

6-    Sîreşîr: 2-3 dranên sîr bikutin û bikin nav firaxekê, qedehek avê şîrê sar berdin ser û bila kelek bêtê. Paşê 10 deqîqan di dema xwe de bihêlin û vexwin

7-     Sîrerûn:50 gr sîrê kutayî bikin nav 200 ml rûnê zeytê yê xas, di nav şûşekî devgirtî 3-4 hefteyan bisekinînin. Paşê 3-4 hefteyan li pey hev rojê 2 caran kevçîyek çayê li ser nan xin û bixwin.

8-    Tentûra sîr ya bi sîrke: 50 gr sîrê kutayî bikin şûşekî, 200 ml sîrka tirî berdin ser, 3-4 hefteyan bisekinînin (carûbaran bişilqînin) û paşê rojê 3-4 caran kevçîyek qahwê jê vexwin.

Gulkelem hêşînhatek ji malbata keleman e. Ji ber ku wek seriyek ji gul, anjî kulîlkan pêk hatîye û dişibe kelemek wek kulîlkan,  jê re ew navê “ gulkelem “ hatîye danîn.

Dikakek du salanî ye. Belgên wê wek yê keleman in. Belgên hundur kesk, lê yên derva rengê xwelîyê ne. Navika wê di nava belgên wê de pêçayî ye, dişibe seriyek ji gulan. Kulîlkên wê zerên spî ne. Di nava kulîlkan de bizrê wê heye. Herçend rengê wê spî be jî, lê van salên dawîn rengên kesk, binevşî û zer jî jê hatîne peydakirin. Xasma li Îngilîztanê ev rengên jê peydakirî ji welatên din zêdetirin. Gulkelem dikakek zivistankî ye û zehf faydedar e.

Welat û dîrok: Welatê wê hinek dibên “Asya biçûk” e . Hinek jî dibên “ rojavayê Behra Spî”ye . Dîroka wê baş nayê zanîn an jî em di lêgerînan de lê rast nehatin. Di sedsala 6. de eskerên artêşa Xaçparêzan bi xwe re anîne Ewropa û li Ewropa çandinîya wê kirine, li wir jî belavî welatên din bûye.

Berhevkirin:  Ji ber ku dikakek zivistankî ye, payîzê ji qurmê wê tê jêkirin.  Di nav belgên wê de heya midetekê tê paraztin. An jî  bi awayê tirşî, kelekdayîn û di cemedxanê (sarincok) de tê parastin û wek koserve tê hilanîn.

Têdahî: Potasyûm, kalsîyûm, sodyûm, îdol 3,  fosfor, proteîn, karbonhîdrat, kolestrol,  hesin, lîf, hormonên zayendî (cinsî ),  vîtamîn A, B1, B2 , B3, C, K, E.

Kêrhatî: 1- Arêşeyên dil ji holê radike. 2- Xebitîna mejî û damaran çêtir dike. 3- Xebitîna rûvikan sererast û tekûz dike. 4- Pêşîya kul û brînên aşikê digire ( heke hebin dikewîne). 5- Jibo nexweşîyên xalik (fatereşk ) ê bikêrhatî ye. 6- Jibo  rêyên avrêjê û edavên wê yên kronîk, dermanekî herî berbiçav e. 7- Li hember pençeşêhrên rûvikên stûr û aşikê bandorek baş nîşan dide. 8- Pêşîya bêxwînîyê digire. 9- Zixtê (tansîyon ) dadixe.

Di vê derbarê de Prof. Dr. Îbrahîm Saracoxlû û Ahmet Marankî dibêjin: ” Di gulkelemê de zehf vîtamîn û mîneralên bikêrhatî yên wek  A, B, C,  K, E  kalsîyûm, potasyûm, hesin  û hwd. hene. Xurekek (xidayek) bikêrhatî ye. Heke 5 deqîkan li ser agir bê kelandin û wek selete, yan jî pêxwarin bê xebitandin, wê fayda wê zêdetir be. Divê ava wê neyê rijandin û jibo şorban bê xebitandin. Heke zêde bê kelandin, piranîya têdahîyên xwe winda dike. Heke wek “kûr “ bê xebitandin, wê ji edav

 (kurmîbûn) û arêşeyên rûvik û rêyên avrêjê re faydeyek baş jê bête standin. Herweha wê pêşîya bîrov û kulên aşikê jî bigire”.

Karanîn: 1- Kûra gulkelemê. 2- Xwarin, selete, şorbe û hwd.

1-      Kûra gulkelemê: 250-300 gr gulkelemê bikin nav beroşekê, 750 ml ava kelandî berdin ser û 5-6 deqîqan li ser agirê kêm bikelînin. Nîvê wê avê spêdê, nîvê din jî êvarî vexwin (berî an jî piştî xwarinê ferq naket ). 7 rojan bidomînin û 3 rojan navbeynê bidinê. Dîsan 7 rojan vexwin û navberê bidinê. Ew Kûr ji derveyê navberdanan divê 21 rojan bê pêkanîn (domandin).

2-     Xwarin:  Ji gulkelemê gelek xwarinên goşt û bêgoşt , meqerne, borek, şorbe, û salate tên çêkirin.

Mûz hêşinhatek giyayi yên mezin ji malbata muzan e û ( hinek dibêjin ji malbata tûyan lê bi dimena palmal an e ) li welatên germ hêşin têt. Bejna wê 3- 25 m yan bilind dibe, qurmê wê wek girêkan di nav axê de ne. Belgên wê di navtenga wê de hêşin dibin û gelek mezin in. Rengê wan kesk in û bi qasî 2 mitroyan dirêj in. Di nava belgê de rehek dirêj, ji wê rehê cep û rastane rehên rîşî jê diçin û di herdu aliyan de ditewin, dişibin baskên qertelan. Ji tayên çikên tewiyayî kulîlk dibişkivin.  Rengên kulilkên wê bi gelenperi binevşî ne. Lê yên sor, zer jî hene. Ji wan kulîllkan fêqiyek gûşîyane wek pêçîyên destan çêdibe. Qaşilek ku berê kesk û paşê jî zer dibe heye. Kêm zêde 100 cûreyên muzan yên kedî û kûvî hene. Yên heri maqûl û çandiniya wê tê kirin “ Gross Michel “ in . Çîkîta jî cûreyek Gross Michel e.  Yên çandinî ji ber ku jibo fêqiya wê zêde berbide, xwediyên wan nahêlin zêde bilind bibin. Piranî di bilindahiya 2 mitrowan de dihêlin. Ji her binekê 200 mûz jê tên hilanîn.

Welat û dirok: Welatê  mûzê başûrê Çinê, Hidistan û Awûstralya ye. Diroka wê baş nayê zanîn, lê eserên di derheqa muzê de berî zayinê bi 500-600 an li Hindistanê hatine dîtin. Wisa tê bawerkirin ku gemîvan û masîvanan jibo werîs  (şerît-qeytanên qalind)  û torên masîgirtinê jê çêbikin çandiniya muzan kirine. Lê paşê jî ji xwarina fêqiya wê fayde dîtine û bi vî avayî belavî deverên din bûye. Niha jî di dinyayê de mûz bûye fêqiyek ku heri zêde tê xwarin. Welatên herî zêde lê tên çandin Hindistan, Amerika latîn, Awûsturalya, Spanya û hwd.

Berhevkirin: Fêqî jibo xwarinan û arvan tê hişkkirin û hilanîn. Dara wê mehekê di avê de dimîne û paşê, bi şehek taybet tê şehkirin û dibe wek benan.  Ew ben jibo werîsên (xalat) tên gemiyan û torên masivanan tên hûnandin. Herweha ji wan tayan  hesîl, şewk, berhemên diyarîyan tên çêkirin û jibo kursiyên tirinbêlan jî tê xebitandin.

Têdahî: Potasyûm. Nişaste, Asitên folik, Şekir, Rûn, Kalsiyûm, Hesin, Fosfor, Paxir, iyot, Sodyûm Vitamin A, B1, B2, B6, C, E. û hwd.

Kêrhatî:  1-Hemi maddeyên ku beden hewceye pêk tîne. 2- Hestiyan zexim û bihêz dike ,westiyan û hêrsbûnê hiltîne. 3-Taybetiya wê ya tedawîkirina arêşe û êşên rûvikan heye. 4- Jibo nexweşiyên gurçikan bi fayde ye. 5- Jibo dil şîfadar e. 6- Jibo sîstema kezîyan, edavên movik û gurçikan gellek bikêrhatî ye. 7- Stresê ji holê radike. 8- Dewisîna xwinê dadixe. 9- Jibo kezebê gellek baş e. 10- Şêlav (girêz) a aşikê kêm dike.

Di derbarê mûzê de Prof. Dr. Ahmet Maranki dibêje: “ Mûz di hundirê xwe de madarek zêde asidên folik, vitamina B6, nişaste, potasyûm û şekir dihewine. Mûza ku bi şîr ve bê  xwarin gelek hesin, kalsiyûm û vitaminan dide bedenê. Zeximbûna bedena zarowan pêk tîne, li hember nexweşiyan berxwedan û bixwevehatina bedenê pêk tîne. Westiyana beden û hêrsê ji holê radike û jibo dil şîfadar e. Jibo movikan û kezîyan zêde bi fayde ye. Heke mirov bi tenê bi mûzê xwe têr bike, dê zehmetiyên hezmê bikêşe. Ji kesên ku nexweşiya şekir pê re heye re ne baş e”.

Mûz bi navê xureka mejî yan jî  Afrodizyak navdar e. Fêqiya muzê ya gehiştî ji alîyê şekir ve gelek dewlemend e û bi hêsanî tê givirandin. Jibo xwedîkirina pidikan (zarowan) pir tê xebitandin û ji wan re gelek baş e. Mûz jibo zeximbûn û xurtbûna kezebê pir baş e. Şêlava (girêza) aşikê (mexdê) kêm dike.

Karanin: Ji fêqiya mûzê gelek cûreyên pastan, kekan tên çêkirin. Ava wê tê givaştin û vewxarin.  

08.02.2010

 OLEA  EUROPAEA ( OLIVER )

Zeytûn nebatek darane ye û ji malbata zeytûnan e. Di hemû kitêbên pîroz de qala pîrozbûna wê tê kirin û li ser wê ayet jî hene. Di tofana Nûh pêxember de jî kevokê wek mizgînîya reşahîyê çiqê dara zeytûnê anîye. Dara herî ûmirdirêj zeytûn e. Tê gotin ku temenê wê xwe digehîne 2000 salan. Bejna wê 5- 20 mitroyan bilind dibe. Belgên wê alîyê derva kesk û alîyê hundir xweliyane an jî zîvane ne. Belgên wê rimane, hêkane yan jî girovir, hertim hêşîn in û nawerin (naweşin). Kulîlkên wê 3-7 lib in, di binê dûxikên pelan de wek gûşîyan derdikevin, rengê wan spî yan jî zer in.

Ew kulîlk dibin fêqîyek û ji wê fêqîyê re “zeytûn “ tê gotin. Ew fêqî berê kesk, pêre sor, dawîyê jî reş dibe. Di nava wê fêqîyê de dindikek hişk, nava wê hinekî vala heye. Ji tûvilê dar, pel, fêqî û dindika fêqîyê fayde tê dîtin. Gellek cûreyên dermanan, sabûn, şanpûan, melhem û rûn jê çêdibin û herwaha fêqîya wê jî xemla sifra ye. Zeytûn dermanê hemû derda ye û hew. Nêzîkî 300 cûre û awayên wê hene, lê yên herî navdar yên Ewropî û Afrîqî ne. Bi Almanî navê wê “ Olîven” Tirkî jî “Zeytîn” e.

Welat û dîrok: Welatê zeytûnê welatên rojhilatê derya spî ye. Lê li hemû deverên ku di bin bandora hewa behra spî de dimînin, hêşîn tê. Derveyî wê, li Awustralya, Kanîfornîya, Qirim, Asya navîn û hwd jî  hêşîn tê. Dîroka wê ji berî dema nûh dest pê dike, lê 6.000 sal in wek dara çandinî tê çandin û berên (berhemên) wê jibo derman, rûn û xwarinan tê xebitandin. Li Kurdistanê dervayî Serhet û zozanan ku bê çandin hêşîn dibin. Li bakurê Kurdistanê bajarên herî zêde lê tên çandin Dêrika Çiyayê Mazî, Entab û Ruha ye. Lê niha Cizîrî û Nisêbînîyan jî dest bi çandinîya wê kirine. Herweha li rojavayê Kurdistanê, li dora Efrîn û Çiyayên Kurmênc jî têra xwe tên çandin.

Berhevkirin: Belgên wê biharê heta pazîyê tên berhevkirin, di sîberê de tên hişkkirin û di firaxên cam de tên parastin. Fêqîya wê jî li gor xebitandinê tê berhevkirin. Lê bi gelenperî dema fêqîya wê reş dibe tê berhevkirin, xişkirin, dindikên wê tên derxistin û bi dewisandinê rûn jê tê derxistin. Ew rûn jî li gor dewisandinê dibin qalîte 1,2,3, paşê sabûn jî jê tê çêkirin.

Têdahî: Proteîn, Rûn, Selûloz, Kûkûrt, Kasîyûm, Klor, Manganez, Karbonhidrat, Hesin, Neîsan,Omega 6 Oleuropein Vîyamîn A, B1, B, E, D, K  û hwd.

Kêrhatî: Wek me li jor jî got, dermanê hemû derdan e. Faydeyên wê bi nivîsandinê xilas nabin. Her roj di lêkolînek nû de mûcîzeyek wê  tê destnîşankirin. Mirov dikare li ser wê kitêban binivîse. Lê emê lêre (li vir) hinek kêrhatîyên wê yên biçûk binivîsin.

Kêrhatîyên belg û qaşilê dara zeytûn ê: 1- Tansîyona bilind dadixe. 2- Kolestrol û şekirê xwînê yê bilind kêm dike. 3- Şerê bakterîyên xusardar dike. 4- Antîoksîdanek gellek baş e.

Kêrhatîyên dohn (rûn) : 1- Mûsîlê çêdike. 2- Safrayê zêde dike. 3-Mokozan baş dike. 4- Zixta (tansîyona) bilind dadixe. 5-Pêşîya hişkbûna jîyan, rehan û kezîyan (masûlke) digire.  6- Jibo arêşeyên mexde, mêlak û xalikê zehf bikêrhatî ye. 7-Hestîyan bihêz dike û çerm xweşik dike. 8- Jibo dil bikêrhatî ye. 9- Pêşîya penceşêhran digire.10- Pêştaçûna bagirêk ( tumor) an asteng dike û hwd. 

Kêrhatîyên fêqî: 1-Hucran (malzaran) zêde dike. 2- Mîkroban dikuje. 3- Kezîyên dil fireh dike û baş dixebitîne. 4- Sînûzitên kronîk baş dike. 5- Tansîyonê dadixe, pêşîya qirîzên dil digire. 6- Pêşîya penceşêhran û peçivîn (werimîn ) an digire. 7- Hestîyan bihêz û zexim dike. 8- Pêşîya Osteoporozê digire. 9- Şekirê xwînê dadixe.

10 – Pêşîya penceşêhra prostat û qefesa sing digire. 11- Pêşdeçûna bagirêk ( tumor) an asteng dike. 12- Wezîfa xalik (fatereşk) ê hêsan dike. 13 - Jehr û bermayîyên ku di rûvikan de mayî tavêje der û hwd.

Kêrhatîyên dindikê: 1- Gastirît, kul û arêşeyên aşikê ji holê radike. 2- Sîstema givirandinê sererasat dike. 3- Xebitîna rûvikan sererast dike.  4- Pêşîya bawesîr û prostatê digire. 5- Di tevahîya bedenê de arêşeyan kêm dike. 6- Rê li ber hucreyên penceşêhran digire û hwd.

Di derbarê zeytûnê de Prof.Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje: “ Di sala 1972 an de Bektov û Monelov, bi ekîbên xwe di ceribandin û lêkolînên xwe de tesbît kirine ku çaya belga  zeytûnê zixta bilind dadixe.  Sala 1982, Poletî û ekîba xwe jî di ceribandinên  xwe de heman tesbît kirine. Di sala 1985 an de, di lêkolîn û ceribandinên li ser nexweşên şekir de derketiye holê ku çaya belga zeytûnê şekirê bilind daxistiye û nexweşên wê baş kirine”.

Porofesorê Fransî Reneut û ekîba xwe li ser 600 kesên “Enfertûs”ên dil heyî  ceribandin kirine. Di encamê de derketîye holê ku kesên bi dohnê zeytê xwedî bûne, di wan de nexweşîya dil kêm peyda bûye û ji alîyê tenduristîyê de jî ji yên din gellek saxlemtirin.

Li Yewnanîstanê di nav şênîyên girava Girît û Korfû de, li ser 1215 kesên temen 40-50 salî lêkolîn hatine kirin. Di encamê de bi tenê li cem çar kesan piçekî hişkbûna reh û damaran û nexweşîya dil hatiye dîtin.

Robert Lyous û ekîba xwe, çaya belga zeytûnê li ser 500 kesên nexweşên xirabûna rîtima dil, edavên alok, qirik û dev, kuxuk, bronşît, nexweşî û edavgirtinên çerm, gastît, kul û birîn, artros, nexweşîya sedef, tansîyon, şekir, kolestrola bilind, hişbûnên rehan jîyan û kezîyan, westîyan, bêhalî, bêdermanî, Borrelioz ( bi pêvedana genê, peydabûna wîrosa enfeksîyonê ) ceribandin çêkirine. Di encamê de nexweş hemû pê baş bûne û gehiştine tenduristîya xwe.

Rapora Komîsyona Ewropa dibêje: “ Belgên zeytûnê  jibo xistina tansîyona bilind û zêdekirina îdrarê tê xebitandin”. 

WHO ( Sazîya Tenduristîya Dinyayê) dibêje: “ Civatên ku arêşeyên wan yên hişkbûna reh, jîy, kezî û şekirê bilind heyî, di rûnên dixebitînin de hewceye % 30 omega 6 hebe, ew jî di zeytûnê de pir e”.

Di Zeytûnê de madeya “Oleuropeîn “ heye. Ji wê, di serî de dermanên penceşêhrê û gelek nexweşîyên din tê çêkirin. Herweha zeytûn ji alîyê  madeya “ Oleîk asîd “ de gellek dewlemend e. Ew jî dermanê nexweşîya pênceşêhra qefesa sing û gelek nexwşîyên din e.

Prof Dr. Ahmet Marankî dibêje: “ Zeytûn ji alîyê vîtamîn û mîneralan de zehf dewlemend e. Xursendek (xurekek) xwedîker û bi yek gotinê depoyek berhemdar e”.

Dohnê zeytê jibo sîstema dil, damaran û jîyan (rehên zirav) gellek bi fayde ye. Ji ber ku tê de madarek zêde fosfor heye, zeytûn bedenê xwedî dike, givirandinê (hezmê) sanahî (hêsan) dike, gurçikan paqij dike û jibo xistina keviran dibe alîkar. Damaran vedike, sefrayê zêde dike, kurmên di rûvikan de dixe, heke li bedenê bê xistin, çerm xwedî û xweşik dike û qirmiçokên wê ji holê radike.

Herweha li ser zeytûn, dohnê zeytê, belga zeytûnê li Unîversîtên Baffalo, Oxford, Mîamî, Mîlano, Harvard û hwd gellek lêkolîn û ceribandin hatine kirin. Di encamên wan de jî tesbît bûye ku jibo tenduristîya dil, reh, jîy, rêlibergirtina penceşêhrê, enfeksîyonên movikan, zeximkirina hestîyan, rêlibergirtina kalbûnê, daxistina zixt û ji gellek nexweşîyên din re jî dermanek bikêrhatî ye. 

Karanîn:  1- Çaya belgên zeytûnê. 2- Dohnê masajê (firkandinê). 3- Dindika zeytûnê. 4- Bi dohnê zeytê paqijkirina bedenê.

1-     Çaya belga zeytûnê: 3-4  kevçîyên qahwê belgên zeytûnê yên hişkkirî hûr bikin nav qedehek avê û ava kelî berdin ser, bila 10 deqîqan di dema xwe de bimîne. Paşê biparzinin û  4 hefteyan li pey hev rojê du qedehên çayê jê vexwin.

2-    Rûnê masajê:  3-4 îsotên tûj û sor hûr bikin nav şûşeyek tarî,  150 -200 ml dohnê zeytê yê xwerû (saf – xalis) berdin ser û bi devgirtî 4-6 hefteyan bila bisekine. ( lê du rojan carekê bişilqînin). Paşê biparzinin û bikin şûşeyekî, li gor hewcedarîyê jibo bawîbûn, piştêş, xişbûna jîy, kezî, rehan û êşên movikan li cihên ku dêşin bidin û pê masaj bikin. Hûn dikarin hinek sîr û bîbera reş jî li ser zêde bikin wê dijwartir bibe. Herweha hûn dişên (dikarin) wê sîstemê bi 2 kulmên pûngê jî pêk bînin.

3-    Dindika zeytûnê: Dema we xurînî kir, dindikên zeytûnan nehavêjin. Ji wan dindikan piştî xurinîyê 3- 10 heban bi avê an jî bê av daqurtînin. Jibo hemû arêşeyên ji mexde (aşik), rûvik û gellek arêşeyên din re baş e. Netirsin, ava mexde ya saf wê dindikê di demek pir kin de parçe dike ( lê tenê dindik ne zeytûn). Dema mirov herdû serîyên zeytûnê jêdike, di nava wê de madeyek tîr heye. Aha ew made dermanek mûcîze ye.

4-    Paqijkirina bedenê ji toksîn, gemar û jehran: Qedehek ava pirteqalan an jî leymûnên nû givaştî, 2-3 kevçîyên dohnê zeytê berdin nav . Di şevên 13, 14 û 15ê mehê dema hîv dagirtî ye (hîva tijî) berî razanê hêdî hêdî vexwin. Wê bedena we ji hemû toksît, gemar û jehran paqij bibe. Hûn dikarin her mehê vî karî pêk bînin.

16.01.2010