Me di Lotikxanê de di beşê „ Bavê Jîndar“ de li ser faydeyên xebitandin û kêrhatîyên riwakan/nebatan agahîyên berketî radigehandin we. (Û ew ê her  bidomin.) Lê niha jî em dixwazin di (DERMANXANA XWERISTÊ ) de  li ser cûreyên, vîtamîn, mîneral, proteîn, karbonhidratan û vatinîyên wan, di kîjan xidayan de çiqas hene û dema di bedenê de kêm an jî zêde bin, dibin sedemê kîjan arêşeyan we agahdar bîkîn.

Madeyên ku xidayan pêktînin û ji bo jiyana mirovan hewceye  dibin şeş beş. 1 Cureyên vîtamîn 2-Mîneral 3-  Karbonhîdrat 4-protein 5- rûn û 6- av.    

Vîtamîn û mîneral di bedenê de dibin alîkarê şixulandina proteîn, rûn û karbonhîdratan.

Bi awayekî dibin madeyên navgîn û taybetîya wan ya piştgirî û paraztinê heye. Tenduristîya bedenê pêk tînin.  Vîtamîn û mîneral pirtirîn di nav fêqî û dikakan / zerzewatan de peyda dibin û ji alîyê pisporan de standina wan ya suriştî / xwezayî/ tê amoj (tavsîye) kirin.

CÛREYÊN MÎNERALAN

Sifir/Paxir (Cu) 

Sifir yek ji wan mîneralane ku ji bo nûbûna tevn û vitamîn C di kezebê de depo dibe. Faydegirtinê hesin pêk tîne. Sifir taybet ji bo rîşî/ reh/ damaran gelek giring e. Heke di bedenê de kêm bibe, dibe sedemê nexweşî û qirîzên dil, bêxwînî, nexweşîyên cild.  Sifir bedenê ji hemû cureyên nexweşîyan diparêze.

Madarê sifir di 1oo gramên  hinek cûreyên xidayand de weha ye.

Di mêlaka çêlekan de 3,5 milîgram, di çîmê genim de 1,30 mîlîgram, di gûzê de 1,oo milîgram, di lobîyên (fasûlîyên) hişk de o,90 mîlîgram, di qeysîyên hişkkirî de o,62 mîlîgram, di nîskê de o,50 mîlîgram, di lîmonê de 0,40 mîlîgram, di bindeqê de 0,90 mîlîgram, di behîvê de 1,oo mîlîgram, di sibitê /tere de 0,56 mîlîgram e.

Bîzmut (Bî)

 Mîneralek taybet ji bo arêşeyên anjîn, alûgûhîşk /alok / bademcik, larejît, farenjît yên qirikê bi fayde ye.

 Ev mîneral ji bo nexweşîyên şewbê û sermagirtinan tev li dermanên dilopîn dibe û  hêza wan ya zûtir başkirinê pêk tîne.

Bor (B)

Bêxwewîyê  ji holê radike û di bedenê de dengeya fosforê pêk tîne. Hewcedarîya bedenê rojane bi qasî 20 mîlîgraman e.

Brom (Br)

Taybetîya bromê jî wek ya borê ye, bandora wê ya rakirina bêxwewîyê heye. Ev mîneral rista/ sîstema sînîran aram dike. Brom bi qasê ku bedena me hewceye di tûerd / tûfirengî, bacanên sor/firengî, sêv, gêzer, tirî, gundor/petîx, qeysî /mişmiş, kerefis/ kerevîz, pirese, sîr, pîvaz û di tivir de peyda dibe.

Çînko (Zn)

 Ji bo bedenê mîneralek gelek giring e. Di pêşdeçûn û xwenûkirina bedenê de rolek mezin dileyîze û di her şanik/hucre/malzar a me de çînko peyda dibe. Li hember nexweşîyan berxwedana bedenê zêde dike û faydeyê ji bo dil, mejî û sîstema hilberandinê/ bizir zayandin / pêk tîne. Heke çînko di bedenê de kêm bibe, dibe sedemê weşîna por, pirsgirêkên çerm, nexweşîya sedef, di çavan de peydabûna katarakan û ji holêrabûna sehkirin û hiskirina çêjn û bêhn ê. Herweha dibe sedema zûtir mezinbûna prostat ê (bi taybet li cem zilaman pêşdeçûna hêlikan/gunikan paş dikeve).

Madarê çînkoyê di 100 gr hinek xidayan de weha ye:

Di kepeka hûr de 10,3 milîgram, di lobîyên /fasulî hişk de 5,5 mg, di zerika hêkê de 4,0 mg, di goştê nogon û conegayan de 3,5 mg, di çîmê genim de 2,0 mg, di kelemê de 1,5 mg,  di nîskê de 6,0 mg, di nanê kapek de 5,o mg, di mêlakê /kezeb/cergê reş de 3,9 mg, di kakila gûzê de 2,o mg, di bindeqê de 1,5 mg.

Hesin (Fe)

Hesin dibe alîkarê gewrebûnê û pêşî lêgirtina nexweşîyan. Xebitandina vîtamîn B hêsan dike. Taybet ji bo jinan mîneralek zêde pêwist e. Dema jin dikevin kincan û zêde xwînê winda dikin, kêmasîya xwînê sererast dike. Li hember qebizbûnê, kêmasîyên bêhndan û standinê û ji holê rakirina betilînan/westîyanan pir bi fayde ye. Di bedenê de kêmbûna hesin dikare bibe sedemê penceşêhran. Kirm/kurm/parazît ên rûvikan, xidayên bi tanen, kul û brînên aşikê/mexde hesinê di nava xidayan de kêm dikin. Di xweristê de madarê hesin yê herî zêde di kewza Şprîluana de heye.

Di 100 gramên hinek xidayên din de madarê hesin weha ye:

Di mêlaka/ kezeba çêlekan de 12 mîlîgram,  di kapeka hûr de 10 mg, di nîskê de 4 mg, di mewrûjan (mewîj) de 3 mg, di behîvan de 4 mg, di bexdenozê de 10 mg,  di nok/ nehkê de 7 mg, di lobî/fasulîyên hişk de 7 mg,  di sîyele/spanax ê de 4 mg, di xixik/ alûçe/ hûlûkên xişkkirî de 3 mg e.

Ev agahdarî ji pirtûka Prof. Dr. Ahmet Marankî ya (Di ronahîya ilmê kozmîk de nebatên şifadar) hatine wergêrandin

Pirase ji malbata befrîn (zanbax) an tê hesibandin. Bi gelemperî ji bo zivistanan wek dikakan tê çandin. Pirase  wek pîvazan e, navtek û rehên wê di axê de, belgên wê jî li ser axê ne. Bejna wê 60- 80 cm  e. Belgên wê keskê tarî û fireh in. Wek pîvazê nêrikek jê derdikeve, di serê nêrikê de kûlîlkên spî û mor vedike, di nava wê kulîlkê de bizrê ( tov ) wê heye.

Welat û dîrok : Welatê pirasê  çiyayên Zagros e. Sûmerîyan bi xwe re anîne deştê. 2100 sal berî zayînê ( mîladê)  di bajarê Ûr de, di nav baxçeyan de hatiye çandin. Misrî ji wan hîn bûne û dest bi çandinîya wê kirine. Misrîyan karkerên pîramîdçêkirinê bi pirasê xwedî dikirin. Romayîyan ji Misrîyan girtine . Heta tê gotin “ Fîrewûnan ew ji bo qiralê Romayê Nero wek diyarî şandine. Wî jî ew li derên hukimkirî de, xasma li derdorên Behra Spî daye çandin. Germanîyên kevin pirase wek gîyayek pîroz dihebandin. Mixabin pirase jî wek gelek pincar û dikakên din îro ji alîyê xwecihên welatê jêderketî  ve kêm tê çandin û herweha kêm tê xebitandin.

Berhevkirin : Pirase jî wek pîvazê, dema digehe tê berhevkirin. Ji be

r ku dikakek zivistanî ye, hewceyî rakirinê nîne. Lê kesên dixazin dikarin hûr bikin  û kelekê bidinê û di nav tûrikên pîlastîk de di cemedxanan de biparêzin.

Têdahî : Potansiyûm, Kalsiyûm, Silisyûm,  Manganêz, Alîcîn, Mazyûm, Kûkûrt, Hesin, Enzîm,  Cureyên allîyûm, vîtamîn  B, C, K.

Bikêrhatin : 1- Bedenê bihêz dike û xwînê çêdike. 2- Bêxewîyê ji holê radike. 3- Ji bo xebitîna rista (sîstem) givirandinê (mehandin- hezim ) pir baş e. 4- Reh  û jîyan bihêz dike. 5- Rûvîk û aşikê dixebitîne û  bihêz dike. 6- Ji bo avêtina kevir û xîzên nava gurçikan dibe arîkar. 7-  Beden û xwînê pakij dike. 8- Ji bo astim, kuxik, bawîbûn, bîrov (egzama), hişkbûnên reh û jîyan zêde baş e. 9- Destavê zêde dike, rûvîkan nerm dike û qebizê hiltîne.10- Şîrê dayikan zêde dike û li hember bawesîrê bi fayde ye. 11- Li hember penceşêrê parêzerek baş e.

Gotinên Pisporan di derbarê pirasê ê  de: 

Prof. Dr. Semra Kahraman dibêje: “ Pirase ji bo xwarin, şorbe û seletan tê xebitandin. Heke bizrê wê bi domdarî bê xwarin, wê ji bo kewîna bawesîrê bibe alîkar. Heke navtenga wê ya spî bê givaştin û li ser çerm bê pansûmankirin, wê çerm xweşik bike û bibiriqe . Heke bi şîr ve bê tevlihevkirin û li ser rû bê xistin, wê pirzik û lekeyan  biedilîne (baş bike – bikewîne )”

Prof. Dr. Îbrahîm Saracoxlu dibêje:“ Kesên arîşeyên  qebizbûnê hebin, heke di hefteyê de çar car xwarina pirasê ya bi dohnê zeytê çêkirî bixwin, wê qebizbûn ji holê rabe. Heke pirase bê kelandin û bi ava wê laş bê şûştin, wê beden ji xurê pakij bibe.”

Zulfîye Erdem û  Muhfîye Akin dibêjin: “ Heke ava wê li cihên mozpêvedayî bê danîn, wê perçivîn û êşên wê ji holê rake. Heke şirûba wê bê vexwarin,  wê sîngê nerm bike û kuxikê bibire.”

Bikaranîn :  Şirûba pirasê 2- Melhema pirasê 3- Banyoya pirasê 4- Xwarinên pirasê.

1-      Şirûba pirasê jibo kuxikê :  Hinek navtenga pirasê ya spî bikin nav şîr, bila germ bibe û vexwin

2-      Melhema pirasê jibo pirzik û xweşikbûnê : Hinek navtenga pirasê ya spî bigivêşin, hinek hingiv bikin nav û li rûyê xwe xin. Bila 20 deqîqan bimîne û bi gulavê pakij bikin. An jî hinek  şîr bikin nav ava pirasê û li rûyê xwe xin. 

3-      Banyoya pirasê li hember xurê : Pirasê bikelînin û ava wê bikin nav kuweta bi  ava germ û têde 20 deqîqan razin. Paşê bêyî ku avê bi laşê xwe dakin, deh deqîqan bimînin û paşê avê li laşê xwe kin.

4-      Xwarinên Pirasê : Ji pirasê  şorbe, xwarinên bi gêzer û kerewîz û şêlim, bi goşt û bê goşt, borek, dolmik  tên çêkirin. Lê xwarinên pirasê yên bi dohnê zeytê tên çêkirin tamîntir in û bikêrhatîtir in.

Greyfûrt riwakek darane ji malbata narincîyan e. Fêqîyek tama wê tahlemiz e. Dara wê 6-15 metro bilind dibe. Belgên wê keskê tarî, biriqok, kevilane, mezinahîya belgan bi qasî 15 cm hêkane û naweşin. Kulîlkên wê wek hûşîyan spî û bi hev re ne. Di nava kulîlkê de navikek û tozdanka dolkirinê heye. Ji wê kulîlkê 

fêqîyek  ji pirteqalan mezintir, serûbinê wê hinekî dewisandî (pahn) û qaşilzirav, têravî û têrgoşt çêdibe. Aha ji wê fêqîyê re greyfûrt tê gotin. Rengê wan spîyane, peyazî an jî sorane ne. Her weha rengê goştê fêqî ji wisa nin. Bixwe rengê goştê wê dide qaşil. Du cûreyên wê hene, yên bi sîsik û yên bê sîsik. Lê yên herî bi qîmet yên goştsor in. Bi piranîya zimanên din jî ew nav lê tê kirin (bê guman navên wê yên şibandî jî

hene, wek memikên keçan, fêqîya biheştê, pirteqala tahl û hwd.)  Fêqîyek gellek faydedar e, lê nabit bi dermanan re bê xwarin ( ji ber ku bandora dermanan zêde bilind dike, dibe sedema (mirin jî têde) xisardayînên mezin. 

Welat û dîrok: Welatê greyfûrtê Çîn û Hindistan e. Herçend dîroka narincîyan xwe digehîne 5000 salan jî, lê ya greyfûrt ê baş nayê zanîn. Tiştê tê zanîn di sala 1750 an de Barbados ê Portekîzî wê keşif dike û Portekîz wê di welatê xwe de diçînin û bi vî awayî belavî welatên din dibe. Niha bûye fêqîyek sereke û derman. Lewre li gellek welatan ji bo ticaretîyê çandinîya wê tê kirin. Welatên herî zêde lê tên çandin YDA, Çîn, Afrîqa başûr, Meksîqa, Sûrîye, Îsraîl û Tirkîye ye. Li dinê di salê de 5061023 ton tên hilberandin. Lê divê bi dermanan re neyê xwarin û ava wê bi dermanan neyê vexwarin.

Berhevkirin: Greyfûrt jî wek pirteqalan di payîzan de tê berhevkirin. Herweha wek pirteqalan tê bikaranîn.

Têdahîyên pistanbûkê: Bandora dermanan bilind dike, bi dermanan re x

warin û vexwarina ava wê qedexeye.  Av, şekir, rûn, lîf, kalîum, magnezyûm, kalsîyûm, asîdên strîk, cûreyên flavonîtan, (narîngin/ narîngenîn) potasyûm, paxir, sodyûm,  fosfor, vîtmîn A, cûreyên B, C û hwd.

Bikêrhatîyên greyfûrtê : 1- Ji bo hemû awayên sermagirtinan bikêrhatî ye. 2- Mêlakê (kezeb/ cergê reş) dixebitîne. 3- Hezmê hêsan dike û iştahê vedike. 4- Zixt (tansîyon) kolestrol û şekir dadixe. 5- Beden û zêhn kişt (zinde) dike û destavê diqulipîne. 6- Goştê diranan diparêze, diranan spî û saxlem dike. 7- Rewşên tevlihevîya mejî, xiyalşikestin, hesûdî, bêqirarîyan ji holê radike. 8- Hinek madeyên xisardar yên nava rovîkan tavêje der. 9- Xwînê paqij dike, dostê dil e û jiyanek bi tenduristî pêk tîne. 1o- Madeyên xisardar ji bedenê tavêje. 11- Li hember penceşêhran bedenê diparêze. 12- Pêşîya destistan ( şêl, felc) bûn û xwînhatinan digire û hwd. Lê qedexeye bi hemû cûreyên dermanan re (aspirîn jî tê de) bê xwarin an jî ava wê bê vexwarin.

Bikêrhatîyên rûnê greyfûrtê : Ji bo kuxik, bronşît, xeniqok, astim, serêş, sellûlît, warês û arîşeyên ketina kincan tê bikaranîn.

Gotinên bisporan di derbarê greyfûrtê de:

Pispora dîyet û xwedîbûnê Banû Kazanç dibêje: Greyfûrt di rewşên tevlihevîya mejî, hesûdî,

xiyalşikestinan de wek derman tê xebitandin. Li gor lêkolînan derketîye holê ku lîf a greyfûrt ê kolestrol bi pîvanek bilind daxistiye. Pispor beyan dikin ku rojê du greyfûrt xwarin ji bo nexweşîyên goştê diranan yek û yek e.

Komela Tenduristîya Dev, li ser  58 kesên ku nexweşîyên goştê diranan bi wan re heye, rojê bi du reyfûrtan ceribandin kirine. Di encamê de hatiye dîtin ku goştê diranên wan kesan ji berê gellek çêtir û saxlemtir in.

Di klînîkek San Dîego de pisporan beyankirine ku berî xwarinan, xwarina nîv greyfûrtê kîloyan dide avêtin. Herweha wan di ceribandinên xwe de dîtîne ku şekirê bedenê dihelîne û nahêle bibe rûn û di bedenê de bicive. Omegaya dostê dil jî ji greyfûrtê tê çêkirin. Lê divê li ser dermanan gireyfûrt neyê xwarin û ava wê neyê vexwarin. Heke bê xwarin an jî ava wê bê vexwarin, dibe ku bibe sedemê( mirin jî tê de) xisardarîyên mezin.

Porf. Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje:  Li gor lêkolînên Unîversîta Wîscansîn li Emerîka, di ava greyfûrtê de cûreyên flalafonîtan ên bilind hene. Ew jî pêşîya trombozê (girêkbûna xwînê) digire, lewre li şûna dermanên asetilsalisîlî (ASS)  di hewînin tê amoj (tawsîye/nesîhet) kirin. (NH.6.96. 322.) Di heman unîversîtê de Dr. J. H. Steîn û ekîba xwe li ser 15  kesên nexweşîya sikleroza kroner (hişkbûnên jîy/ rehên kroner) ceribandinên tedawîya bi dayîna ava greyfûrtê kirine. Di encamê de peyandine (tesbîd) ku ava greyfûrtê ji % 6 reh vekirine û % 35 jî kolestrola xwînê daxistiye (NH 7. 2000. 6.)

Bikaranîna greyfûrtê : 1- Rûnê greyfûrtê 2-Maska tûvil (qaşil/kevil) 3- Rêçala tûvilê greyfûrtê.

Rûnê greyfûrtê : 2-3 dilopên rûn ê greyfûrtê bikin ser pirtek şekir an jî parîyek nan û bixwin. Ji bo nexweşîyên li jor qala wan hatî kirin, zehf bikêrhatî ye.

Ji bo aroma : 20/25 dilopên rûn berdin nav qedehek avê û deynin ber pencerê. Bila wisa bisekine wê bêhna xanî xweş bibe û faydê bide nexweşîyan jî.

2- Maska tûvilê greyfûrtê

: Ji bo ciwanmayînê qaşilên greyfûrtan rende bikin û du kevçîyên hingiv bikin nav, baş tevdin û li rûyê xwe xin. 30 deqîqan bisekinin û rûyê xwe bişon.3- Rêçala qaşilê greyfûrtê : Qaşilan hûr kin û bikin nav ava sar, bila 2 rojan di avê de bimîne, lê car û baran ava wê biguherin. Ji bo 1 l av, 1,5 şekir bikin firaxekê bila bikele heta hinekî tîr dibe, paşê qaşilan berdin nav û hêdî hêdî bipêjin. Paşê hinek (2 kevçî) ava leymûn û hinek ava greyfûrtan jî bera ser din û 5-10 deqîqan bikelînin (heke rohn be netirsin, ku sar bû ewê tîr bibe).

Me berî niha li ser mîneral, vîtamîn, kêrhatî û faydeyên hingiv hûn agehdar kiribûn. Niha jî emê we li ser amûr, cûreyên mêş, hingiv û mêşvanîyê agahdar bikin. Hêvîdarin wê bi dilê we be.

Celebên hingivan

Hingivê zeyîyan (spî)

              Maqê (reş, sor : dema ferx zêde bin)

              Dobe (parzinandî)

              Şane, şanik (petek)

              Nan, nanik (hingivê xelêfan (Şemzînan)

Lêxistina / şanika  kaşaxî

              Nankî

              Şûrkî

Kawar û alavên wê

Kawarmêş (ji sergîn û herîyê çêdibe) – gurbik

                   (selikên sawaxkirî)

Kawarên axî

Kawarên darî

Mêşedan, paşedîn (cîhê kawarmêşên sabît)

Devê kawarê

Qitapkirin (li kawarê perçe zêdekirin)

Çita

Zimanok (dema çitayek tijî hingiv dibe, mêr destpêdikın çitayek din çêdikin)

Dûdank

Hestîv (alavê derxistina hingiv, ji perên teyran çêdibe)

Maşik

Maşe

Sanît (qîrê reş)

Makîneya dobê (makîneya parzinandinê-parzûn)

Derxûn

 Xwarina mêşan

 Kek (hevir, hingiv, şîr, vîtamîn)

Şerbet (şekir, av, vîtamîn)

Şîremêş (xwarina makê)

Celebên mêşan

Mêşên mêşînî

Mêşên bizinî (dijwar)

Zargotin

Hingiv birîn  (derxistina hingiv)

Mêş hewandin

Hingiv xwe li derxûnê dayin (hingiv wisa zaf e ku gihîştiye derxûnê)

Xumîna mêşan e (mêş zaf dixebitin)

Mêş dişixulin / dixebitin / mêş çûn xebatê

Ferx firandin (piştî ku ferx bîst roj di hundir de dimînin, nuh derdikevin derve, derve naskirin)

Giyayên mêşan

Giyayên sereke

Cehtirî

Gunî

Helîz

Nefel

Strînreşk

Tûtsî (strînek)

Xaşûl

Xelîşirk

Giwîj

Pembû

Akasiya

Giyatal

Têbinî: Ev agahdarîyên mêşvanîyê di civîna bajarê Wan ê ya zimanê Kurdî beşa nebat û heywanan  de, ji alîyê Rûken Boxdo xanimê ve hatibû amadekirin. Ji bo em di lotikxanê de belav bikin, min jê xwest wê jî ji bo min şand. Spas ji bo we û ji bo Rûken xanimê.

Qalîteya hingiv li gor cihê ku riwak/nebat lê heşîn dibin tê guhertin. Hingivê ji çîyayan û ji daran tê standin, ji yên deştan xweştir, baştir û qalîtetir e. Di nav hingiv de madarê kîjan polen û kulilkê zêdebe, ew bandora xwe li hingiv dike.

Mînak: Higivê hevristan/çam, hingivê pirteqalan, hingivê şahbelûtan/kestanien, hingivê akasya, hingivê kulîlkên çîya û zozann û hwd.

Di hingiv de vîtamînên B1, B2,B5,B6 û C hene. Hingiv di nava xwe de mîneralên kalsiûm, fosfor, potasyûm, kûkûrt, s

odyûm, îyot, sifir/paxir, hesin, manganez û madarek çînko jî di hewîne. Ji % 80 ji hingiv sererast tevli xwînê dibe. Herweha di nava hingiv de madeyên ku pêşîya zêdebûnên hemû cûreyên mîkroban bigirin hene. Sexmerata van madeyan, hingiv bi salan bimîne jî xirab nabe.

Bikêrhatî û faydeyên hingiv:

1-Hingiv pêşîya bêwext kalbûna bedenê digire. 2- Hêrsa yên ku ji ber hêrsbûnê nikarin razên aram dike. 3- Ji bo brînên aşikê bi fayde ye. 4- Rehan/damaran fireh dike, zixtê/tansîyona bilind dadixe, dil bi hêz dike û dilkutanê ji holê radike. 5- Bi xwînê ve xwedîbûna hemû alîyên dil pêk tîne, dostê mêlakê/kezeb/cergê reş yê herî başe û xwe bi xwe temîrkirina mêlakê pêk tîne. 6- Ji bo nexweşîyên bronşît, gastrît, bawîbûn, kul û brînên aşik û rûvîyên diwanzdetilî/pêçî şifadar e û hwd. Herçend enerjîya hingiv zêde be jî, ne jehrîker e, miov nagire. Lê ji ber ku enerjîya mirovan têr nake, dema zêde bê xwarin dibe ku virikî bike, ew jî li gor kesan tê guhertin.

 PHOENÎX  DACTYLÎFERA

Qesp riwakek darane ji malbata palman e. Bejna wê 10-30 mitrowan tîrane bilind dibe û dişibe stûnan. Qurmê darê stûr,  ber bi gupikan zirav dibe. Li serê darê bermayên belgan yên kevin dorpêçaye û darek belgên xwe naweşîne. Belgên wê wek riman kesk,  150 – 250 cm an dirêj in. Belgên teniştan ji hev cuda rêzbûyî ne. Du cûreyên kulîlkên wê hene; yên nêr û yên mê. Yên mê zer in, di nava her kulîlkê de 6 lib  tozdankên doldayînê hene. Kulîlkên wê li ser dûxikek 50-150 cm an wek hû(gû)şîyan bi hevre ne (peyve ne). Ew kulîlk dibin fêqîyek bi goşt û gellek şêrîn, ji wê fêqîyê re  “qesp” (xurme) tê gotin. Di nava wê fêqîyê de dindik (sîsik) ek hişk wek keviran heye. Dar, belg û fêqîya wê bi pir awayan tê

xebitandin û fêqîyek derman, pîroz û xwedîker e. Her darek di navbera 70- 150 kg qespan hildiberîne. Li gor hedîsekê, Miryemayê Îsa Pêxember di bin dara qespê de anîye dinê. Herweha çend hedîsên din jî li ser hene. Bi Tirkî jêre dibêjin”hurma” û bi Almanî jî navê wê “datteln” e.

Welat û dîrok: Welatê qesp ê Mezopotamîya jêrîn, derdorên berdelîv (xelîç) a Besra ye.  Ji wir berê derbasî nîvgirava Erebistan, bakurê Afrîqa,  Hindistan, Pakistan û paşê jî derbasî welatên din û Emerîqa bûye. Dîroka wê baş nayê zanîn. Lê tiştê tê zanîn, berî zayînê (mîlad) bi 4000 salan çandinîya wê dihat kirin û wek xurêk, êm, derman û fêqî dihat xebitandin. Dara wê ji bo stûnan, sotemendî, belgên wê ji bo ben û qumaş, çiqên wê jî ji bo sel û kelekan dihat xebitandin û niha jî bi wî rengî tê bikaranîn. Welatê herî zêde lê çêdibin Iraq, Erebistan, Afrîqa bakur, Pakîstan û Hindistan e. Di hinek heremên Kurdistana başûr de jî çêdibin.

 Berhevkirin: Fêqîya qespê li gor hewcdarîyê dema hêjta kesk in ji bo xwarinan,  dema digehe jî bi çiqan ve tê berhevkirin, bi çiqê ve tê hişkkirin û xebitandin. Yên din jî ji bo fabrîqan tê şandin û di sanaîya dermanan de alkol, şekirok, şirûp, çoqolat, qeşaşîr (bestenî) û hwd. jê tên çêkirin.

 Têdahîyên qesp ê: Cûreyên karbonhîdratan, Protein, Şekir, Rûnên sabit, Potasyûm, Kalsîyûm, Fosfor, Hesin, Magnezyûm,  Gûd (kûkûrt) Klor,vîtamîn A, B1, B2, B6, C, ß (karoten) û hwd.

 Bikêrhatîyên qesp ê: 1- Mejî bi hêz dike, betilîna wî ji holê radike. 2- Zixtê (tansîyon) dadixe, kolestrolê sîqal (eyar) dike. 3- Stresê û kelecanê (heyecan) ê tavêje. 4- Mehandinê (hezmê) hêsan dike, qebizê hiltîne. 5- Beden bi hêz dike, enerjîyê dide û şîrê dayikan zêde dike. 6- Xwînê rohn dike, qefesa sing nerm dike, ji bo kuxik û hemi nexweşîyên ji sermagirtînê tên faydedar e û belxemê tavêje. 7- Hêza zayendî (cinsî/seksî) zêde dike, pêşîya penceşêhran digire. 8- Jana zirav (werem) ji holê radike, pêşîya helîyana (mehîyan) hestîyan digire. 9- Xwînê rohn dike û hişkbûnên jîy û rehan  hiltîne. 10 – Şekirê bedenê eyar dike. 11- Kevirên gurçik, mesane û sefrayê winda dike (dihelîne/pûç dike).  12- Kezebê dişo û ji bo giranbihîstin û kêmdîtinên ji kalbûnê tên, gellek bi kêrhatî ye û rîskên qirîzên dil ji holê hiltîne û hwd.

Gotinên bisporan di derbarê qesp (hurme) ê de:

 Prof. Dr. Ahmet Marankî dibêje : “ Zêde xwarina qespan bedenê ji penceşêhran diparêze. Qesp xurek gellek bi fayde ye, li hember bêxwînî, jana zirav (werem) û lewazîya hestîyan bedenê diparêze. Ji ber ku nirxê wê yê xida zêde bilind e; ji bo kesên ku ji alîyê westîyana beden û zêhn ve zehmetîyan dikêşin, ji bo yên ji ber nexweşîyan lewazbûyî zêde bi fayde ye. Heke bi behîvan re bê xwarin, bizrê mêranîyê û dîtinê (bînî) zêde dike û hişkbûna jîyan, rehan û kolestrolê ji holê radike.

Qesp yekemîn fêqîye ku nîsbeta şekirê bedenê sîqal (eyar/tekûz) dike. Qesp zeximbûna zaroyên di zikê dayîkê de pêk tîne. Heke demek dirêj spêdan (serê sibê) bi zikê birsî bê xwarin, wê belxemê bavêje û hişk bike. Lê kesên ku arêşeyên wan ê aşikê hebin, hewceye baş bicûn.”

Prof. Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje : “ Di klinîgên Unîversîteyan de lêkolînên giring li ser nehatine kirin. Lewre fêqîyek şîfadar yên di rêza duyem de cih digire. Lê di nava gel de tê gotin” heke bi şîr ve bê kelandin û vexwarin, qefesa sîngê nerm dike, kuxikê dibire, belxemê tavêje û li hember astim, bronşîtê tê xebitandin. Heta hinek dibêjin” ji bo jana zirav jî başe. Hinek dibêjin” heke dindika wê bê derxistin û bi sertû û behîvê bê dagirtin û di sarincokê de bê hiştin, wê bizrê mêranîyê zêde bike. Pêxemberê Îslamê dibêje” heçî kesê spêdê bi zikê birsî heft qespan bixwe, wê rojê sêhr û jahrî lê bandor (tesîr) nakin.”

 Mehmet Altan di pirtûka xwe ya bi navê” çolden gelen şifa hurma” (Şifaya ku ji çolê tê xurme)  de ,di derbarê qespê de weha dibêje : ” Fosfora di qesp ê de hewcedarîyên mejî ber bi hev ve tîne. Û ji bo westîyanê jî başe. Taybetîyek wê jî aramker e, vîtamîn B1 û B3, dermanê kuxikê yê herî başe, ji bo bronşît û belxem havêtinê jî gellek bikêrhatî ye. Xwînê paqij dike, rehên xwînê nerm dike, zixt (tansîyon) ê tekûz dike, ji kolestirolê re jî başe. Ji berku Ereb bi qahwê re qespan dixwin, li ba wan arêşeyên kolestrolê nînin (peyda nabin).”

 Qesp gurçikan dişo û çêtir xebitîna wan pêk tîne. Ji bo edavên gurçik û mesane jî gellek şifadar e. Qesp ji bo parçekirina kevirên gurçik û mesane jî şifadar e. Heke qesp bi fistiqan re bê xwarin, wê hem mêlak (kezeb /cergê reş) ê  paqij bike, hem jî kevirên nava gurçikê bihelîne (tune bike).  Pispor dibêjin: ” Qesp ji bo guhgiranbûn û kêmbînîyên ji kalbûnê tên  jî zehf bi kêrhatî ye. Di dema navhinav çûyînê (virikî/îshal) de û piştî nexweşîyan, ji bo bihêzkirina bedenê xwarina qespan gellek faydedar e. 

 Dr. Orhan Akdeniz dibêje: “ Di hemi xwarinên bedewîyan de qesp hene.  Ji pej (katik) ên wê yên taze û fêqîya wê ya kesk xwarin tên çêkirin, fêqîyên hişkkirî tên hêran û tev li dexlan kirin û nan jê tê çêkirin. Dindikên wê dibe êmê heywanan û li Pakistanê dindikên wê tên qemirandin û qahwe jê tê çêkirin û hwd.”

Bikaranîn: 1-Dolmikên qespan. 2- Qesperûn. 3- Şirûba qespan. 4- Mexcûna qespan. 5-Ava sîsikên qespan.

 1-Dolmikên qespan ji bo zêdekirina bizir: Dindikên qespan derînin, behîvan bihêrin û sertû an jî bi tûxavkê ve tevlihev bikin û bikin nava qespan. 4-10 seetan di sarincê de bihêlin û paşê serwîs bikin.

2- Qesperûn: Qespan hûr bikin, di nav nîvişk de biqemirînin û hêkan jî bişkênin ser û germe germ bixwin ( wek hejîrerûn û keysîrûn ê)

3- Şirûba qespan jibo tunekirina kevirên gurçikan: Ji bo her qedehek avê 7 qespan hûr bibikin û bila 3-4 seetan di avê de bimîne. Paşê danin ser êgir bila kelek bêtê, biparzinin û wê şirûbê rojê 2-3 caran 15 rojan li pey hev vexwin .

4- Mexcûna qespan ji bo paqijkirina kezebê û avêtina kevirên sefrayê: Fistiqên Entab ê û qespan bi hevre di sîrkutê de bikutin, rojê 3 caran li zikê birsî kevçîyek xwarinê jê bixwin.

5- Ava sîsikên qespan ji bo parçekirina keviran: Sîsikên qespan bikin nav ava şîrgerm bila bipeçivin (biwerimin),  paşê wê avê li zikê birsî rojê 3 caran qedehekê jê vexwin.

6-  Xwarin û vexwarin:  Ji qespan gelek cûreyên şêranî, kulîçe, qeşaşîr, kade, beqlawe, şorbeşîr (helebî) û hwd tên çêkirin. Herweha bi şîr bikelînin û vexwin.

Xox riwakek (nebat) darane ji malbata gulan e. Bejna wê 2-8 mitroyan bilind dibe û temenê wê 30 sal in. Kuliîlkên wê yên peyazî berî pelên wê vedibin. Pelên wê kesk, dirêj û rimane ne. Fêkîyên wê yên biçûk û mezin hene. Yên mezin bi qasê pirteqalekê ne . Fêqîya wê sor, spî û sorespî ye û serê qa?ilê fêkî wek qedîfeyek hinekî bi pûrt û bêhnxwe? e. Go?tê fêkîya wê sor, spî û peyazî ye û pir bi avî ye. Di nava wî go?tî de dindikek qa?il girnijok û hi?k heye û ew bi kakil e. Lê ew kakil tenê ji bo derman tê xebitandin. Wekî din ( ji ber ku jehrîdar e) nayê xwarin. Ji fêkî û kakilê wê rûnek tê derxistin. Di bingehê de du cûreyên xwe hene, yên çandinî û yên kûvî. Ji dervayî wan cûreyek din heye jê re dibên “teraqî “ (nektarîn). Herçend teraqî ne xox e  (bîjîyê alûçe û xox ê ye) jî, lê Tirk wê jî xox a pê pûrt bi nav dikin.  Bi Tirkî navê wê “?eftalî” (ji Farisî girtîne) bi Almanî jî Pfîrsch e.

Welat û dîrok :  Wek ji navê wê jî xuya ye, welatê xox ê Îran e. Lê hinek dibêjin

“ nexêr ne Îran e ( ji ber ku kûvîyên wê ne li Îran ê lê li  Çînê hatîne dîtin) lê Çîn e”. Dîroka wê ba? nayê zanîn, lê ti?tên ku tên zanîn 2000 sal B.Z ê li Çîn û Îranê çandinîya wê dihat kirin. Xox li Çînê bûyê sembola nemirinê. Çînîyan serguldank û porselen bi wêneyên xoxê dixemilandin /dixemilînin. Misrîyan kesên ku biryara ku?tina wan didan,  dindikên xoxan bi wan didan xwarin û ew jahrî dikirin.  Xox ji îranê hatîye Kurdistan, Anatolîya, Yewnanîstan û ji wir jî derbasî welatên din yên derdora Derya spî, Ewropa û ji Ewropa jî derbazî deverên din yên cîhanê bûye. 

Berhevkirin : Belgên xoxan dema kesk û ciwan in, kulîlkên wan jî dema vedibin tên berhevkirin, di sîberê de tên hi?kkirin û di nav firaxên cam de devgirtî tên hilanîn. Fêkîyê wê dema digehin ( meha Hizîran- Êlûnê) tê berhevkirin . Bi gelemperî bi tazetî tê xwarin. Lê tên hi?kkirin (e?babî) û hilanîn jî. Herweha wek rêçal û konposto jî tên hilanîn. An jî yên hi?kkirî tên hêran û ji bo zivistanê wek çayê tên vexwarin.

Têdahîyên xoxan : Potasyûm, Rûn, Karbonhîdrat, Proteîn, ?ekira fêkîyan, Fosfor, Asîdên folîk, Hesin, Sodyûm, Magnezyûm, Vîtamîn A, B2, B3, C û hwd.

Bikêrhatîyên xoxan : 1- Sîstema givirandinê (mehandin) dixebitîne û hezmê hêsan dike . 2- Sererast (tekûz) xebitîna kîskê sefrayê û gurçikan pêk tîne. 3- Rovikan nerm dike, kirmên wan tavêje der û  qebizbûnê ji holê radike. 4- Jehra di nava xwînê de pakij dike. 5- Destavê diqulipîne û gilî û gazinên ku ji bawesîrê tên kêm dike. 6- Li hember nexwe?îyan berxwedana bedenê zêde dike. 7- Agir û hêsbûnê dadixe û li hember bêxewîyê gellek bikêrhatî ye. 8- Bedenê li hember pence?êhran û qrîzên dil diparêze. 9- Kevirên gurçikan dihelîne. 10- Çerm nerm û xwe?ik dike, bêhna dev dibe û belxemê tavêje. 11- Li hember nexwe?îya xurifînê (xwe ji bîrkirina ji kalbûnê tê) dermanek bi bandor e.

Bikêrhatîyên rûnê xoxan : Kêrhatîyên rûnê xoxan jî hema hema wek yên xox ê ne.

Bikêrhatîyên pelên xoxan : 1- Heke belgên wê bên kelandin û ava wê li guh bê dilopandin, wê kurmên di nava guh de bikuje. 2- Destavê diqulipîne, hêrsê dadixe, ji biron?îta kronîk re pir bikêrhatî ye. 3- Di demên dugîyanbûnê (hemilbûn) de zehf bikêrhatî ye. (lê divê zêde neyê xebitandin)

Bikêrhatîyên kulîlkên xoxan : Bikêrhatîyên kulîlkên xoxan jî hema hema wek yên belgan in.

Gotinên bisporan di derbar ê xoxan de :

Li gor lêkolînên navenda  (merkeza) Agrîlîfe Resecher li Texas (teksas),  hatîye peyitandin (tesbîtkirin) ku du fenotîkên ku hucreyên pence?êhran di demek kurt de dikujin di xox û alûçê de peyda dibin. Ji wan lêkolînvanan,Dr. Dawîd Brene dibêje :

“ Kemoterapî hemû hûcreyan dikuje. Lê têdahî û lihevkirîyên fêkîyan bandorê li ser hucreyên saxlem nakin; bi tenê ji bo ku?tinê bandorê li ser hucreyên pence?êhran yên xisardar dikin. Di dinê de ji % 16 ên jinan ji pence?êhra pistanan (memik) an dimirin, lewre hewceye jin zêde xoxan û alûçan bixwin”.

Prof. Dr. Ender Saracoxlu dibêje : “ Kulîlkên xoxê qebizbûnê ji holê radike, kurmên nava rovikan dixe. Fêkîyê wê hezmê hêsan dike, rêyên avrêjê pakij dike, pir îdrarê diherikîne, gilî û gazindên ku ji serikên bawesîran tên hiltîne, ji bo kîskê sefrayê û gurçikan pir bi faydeye”.

Îbn’î Sîna (hukumdarê hekîman) di pirtûka qanûna Tib ê de dibêje :” Heke belgên wê ji alîyê derva li beden bê hesûn, wê bêhna nexwe? ji holê rake. Heke ava belgên wê ya rasen wek dilopan bêxin guh wê kurmên wê bikuje. Rûnê wê ji bo ê?ên cênik (mox) guhê?ên ji serma û ji germê tên re ba? e. Heke belgên wê yên heri?andî wek melhem li ser zik bê danîn, wê li ser kurmên rovikan bandora ku?tinê nî?an bide.

Xoxa gehe?tî ji bo a?ikê (mexde) ba? e. Bandora wê ya i?tahvekirinê heye; lê li ser xwarinan xox  xwarin ne ba? e ( ji ber ku xwarinan xirab dike). Lewre berî xwarinan li xurînî duristire. Taybetîya wê ya xwedîker zêdeye. Xoxa gehe?tî rovikan nerm, lê ya xam qebizê çêdike”.

Bikaranîn : 1- Çaya belg û kulîlkên xoxan 2- Maska xoxan 3- Rûnê xoxan.

1-      Çaya kulîlk û pelên xoxan: Kevçîyek xwarinê belg û kulîlkên xoxan bikin nav qedehek avê û ava kelî berdin ser bila 10 deqîqan bimîne. Pi?tre   biparzinin û vexwin. Heke belg û kulîlk ter bin, berê 5 deqîqan bikelînin û 5 deqîqan jî di demê de bihêlin û vexwin. Heke toza go?tê xoxan be, kevçîyek ji wê tozê berdin nav qedehê û ava kelî berdin ser û vexwin.

2-     Maska xoxan : Xoxek mezin û gehi?tî spî bikin (biqe?êrin),  bi çetalê biheri?înin û kevçîyek hingiv bikin nav û tevlihev bikin. Pa?ê li rûyê xwe xin, bila 20 deqîqan bimîne û  bi ava ?îrgerm bi?on. Herweha hûn di?ên (karin) tûvilê (kevil /qa?ilê) xoxan jî nehavêjin û li rûyê xwe xin.

3-     Rûnê xoxan : 8-10 dilopên rûn berdin ser pirtek ?ekir / parîyek nan, an jî qedehek çayê av û bixwin/vexwin. Ji bo alîyê derve jî wek dohnê masajê bi kar bînin.

Hema , hema têdahî, bejin û bal û kêrhatîyên  teraqî û xoxê wek hev in.

Teraqî bîjîyê xox ê û alûçê ye. Ji %70/75 xoxê pêk tê. Cudahîyek wan ew e ku teraqî ji xoxê kêmavtir, bê pûrt û reqtir (hi?ktir) e û rengê wê sortir e. Ji alîyê vîtamîn C û A de ji xoxê dewlemendtir e. Di pîyasê de ji xoxê zêdetir tê girtin û çandin. Cûreyên wê yên zer wek qeysîyan jî hene. Ji alîyê tamê de jî ferqîyek biçûk di nava wan de heye.

 NASTURTÎÛM OFÎCÎNALE

Tûzik riwakek (nebat) ji malbata tiviran yê nav av û lêvavî (beravî) yên pir salanî û ji dikakan (zerzewat) tê hesibandin. Li ber û li nav avên zelal hê?în dibe, tama wê hinekî tûj e. Bi reh, rî?î, aj û katkên xwe li derdora xwe belav dibe. Bejna wê li ser navtengên kesk û bi go?e 30-80 cm bilind dibe. Belg (pel) ên wê bi awayek ji hev cuda rêz dibin û di?ibehin baskan. Pelên rexên baskan yên biçuk hêkane, pelên dawîn hinekî mezin û dilane ne. Rengê pelan keskên biriqok in. Kulîlkên wê di serê gupikên navtengê de derdikevin û spî ne. Kulîlk wek qevdek kulîlkan bi hev re ne. Kulîlkên wê çarpel û navika wê sor e. Di nava navikê de tozdankên dolkirinê hene. Pa?ê ew kulîlk dibe qabsûl û nava wê kabsûlê bi bizrên biçûk dagirtî ye. Kêm- zêde 6 cûreyên tûzikê hene. Lê ya em qal dikin ya ber avan û ya rasen bi navê wê “Nasturîtum  Ofîcînale” ye. Bi Kurdî tê wateya bêvilsoj (dufin-kep-poz soj) bi Tirkî jêre dibêjin “su teresî” û  bi Almanî jî “brunnenkresse”ye.

Welat û dîrok : Welatê wê hûnikahîyên Asya û Ewropa yên ber avên paqij e. Ji wan welatan belavî deverên din bûye. Dîroka wê ba? nayê zanîn. Ti?tê tê zanîn li Mezopotamya û Îranê ji berî zayînî ji bo derman û wek pincarekî ji bo seletan, ji bo nav birinc û birû?an (?orbe) dihat xebitandin. Yewnan û Romayiyên qedîm jî tûzik dixebitandin. Ji salên 1800 an vir de li Ewropa û xasma li Brîtanya û Swîsre çandinîya wê tê kirin. Her weha çandinîya wê belavî hemi welatên Ewropa û Emerîka bûye.

Berhevkirin : Tûzik ji meha Gulan heta meha Êlûnê tê berhevkirin û ji bo xwarin, seletan,  ?irûb û çayê di malan de tê xebitandin. Ji ber ku dema hi?k dibe piranîya vîtamîn û mîneralên xwe winda dike, nayê hi?kkirn. Heke bête hi?kkirin jî faydeyek jê nayê dîtin. Lewre her ti?tê wê bi tazetî tê çêkirin.

Têdahîyên tûzik ê : Potasyûm, Hesin, Arsen, Îyot, Rûnên sabit, Rûnên xerdal, Alkola benzil, Alkola benzal, Kukurt, Gilîkoz, Morozîn, Natriûm, Fosfor, Vîtamîn B1, B2, C, E, ß (karoten) û hwd.

Bikêrhatîyên tûzikê : 1- Destavê zêde dike û diqulipîne. 2- Belxemê tavêje. 3- A?ikê bi hêz dike û hezmê hêsan dike. 4- Sefrayê zêde dike. 5- Xwînê pakij dike û metabolizmayê bi hêz dike. 6- Pê?îya bawîbûn, bagirêk (ûr) an digire. 7- Ji bo bron?îtên kronîk, arê?eyên dan û stendina bêhnê gelek bi kêrhatî ye. 8- Ji bo guatir û nexwe?îya ?ekir pir bi kêr e. 9- Qebizbûnê ji holê radike, hêrsbûnê aram dike û î?tahê vedike. 10- Ji bo nexwe?îyên çerm tê bikaranîn, hêza zayendî zêde dike. 11- Ji bo kezeb, pi?ik û a?ikê  tê amoj (tawsîye) kirin û hwd. 

Gotinên bisporan di derbarê tûzik ê de .

Tûzik ji sîyelê (ispanax) zêdetir hesin, bi qasî pirteqalê vîtamîn C, ji ?îr zêdetir kalsîyûmê dihewîn e. Lewre li hember bêvîtaînîyê riwakek bi kêrhatî ye. Tuzik î?tahê vedike, xwînê pakij dike, pê?îya pence?êhran digire û bedenê li hember nexwe?îyan diparêze.

Prof. Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje: “ Dr. B Jurgens û Dr.med E. Schneider li hember guatirê amoje dikin. Dr.Leclerk ji bo bron?îtê amoje dike.

Komisyona E wrûpa di belavoka xwe ya monograpfî ya 01.02.1990 ya bi reqema 22 an de beyan dike ku tûzik berî her ti?tî ji bo sermagirtinên rêyên bêhndan û standinê tê bikaranîn”.

Kêrhatîyên Tuzikê : 1- sîrûb 2- selete .

1-      Sîrûba tûzikê : Tûzika xwe di robota mitbexê de hûr bikin û ava wê bigivê?in. Ji bo her 100 ml ava tûzikê 50 gr ?ekirê toz  an jî hingiv û dimsê berdin nav û tevdin. Pa?ê bikin sarincokê bila sar bibe. Rojê 3-4 caran kevçîyek qahwê jê vexwin.

2-Seleta tûzikê ya bi grêyfûrt : Du qevdên tûzikê, 2 greypfurtên peyazî , ji bo sosa ¼ pîvaz, ½ kevçîyên xwarinê ?ekir, ava leymûnekê, 2 kevçîyên xwarinê dohnê zeytê, hinek bibera re? û hinek xwê, ?ekir, pîvaz, leymûn, dohnê zeytê bîber û xwê bi hevre bi çetalekî b ?ilqînin heta tîr dibe. Greyfûtê spî û dîlim kin, tûzikan jî hûrkin û bi greyfûtê re tevlihev kin û  sos ê berdin ser, serwîs bikin.

3-Seleta tûzikê ya bi îsot : 4-5 îsotên sor, qevdek tûzik, 10 dîlim penîrê qe?ar, hinek penîrê spî . Ji bo sos 1 kevçîyê xwarinê dims, 1 kevçîyê xwarinê ava leymûnan an jî sîrke,  1 kevçîyê ?êranî kuncîyên qelandî.

Binikên îsotan jêkin, bizrê wê jê derxin, bi dirêjane bikin du ker (du qet, du tela?) û bavêjin firinê bila 15 deqan  bipijin. Tûzikan hûr kin û bikin nav firaxekê, îsotên û dîlimên penîr li ser rêzkin, malzemê sosê  tevlihev kin û bi ser dakin.

  ?ÎFAYA (dermanê) HEMI DERDAN 

 NÎGELLA  SATÎVA

Re?re?k hê?înhatek (nebatek ) ji malbata  giyaziviran (kulîlka dawetê ) tê hesibandin. Bejna wê bi tîrane li gor cûre 20 – 80 cm bilind dibe û gelek çiq jê diçin. Belgên wê li ber navtengê derdikevin, kesk an jî hinekî zerane bi awayek guherbar derdikevin û di?ibehin yên sibitê (tere ). Kulîlkên wê spî, peyazîyane yan jî binev?î ne. Pelên kulîlkan dilane yan jî hêkane ne. Di derdorên nava kulîlkê de 30 -50 tozdankên dolkirinê hene. Fêqîya wê wek qapsûlek gurover, ji 5-6 dûzî, di serê her dûzî de tîrikek wek antênên radyoyan heye û di?ibe ya xa?xa?ê . Di nava wê qapsûlê de bizrek hûr û re? heye. Ji wî bizrî re “re?re?k” (an jî kuncîyên re? ) tê gotin. Gelek cûreyên re?re?kan hene . Lê yên herî navdar  Misrî, ?amî, Afrîqî û yên kûvî ne (çolî-bejî) . Têdahîyên wan hema- hema wek hev in . Ti?tên wan yên ji hev cuda rengê kulîlkan û bilindahîya bejna wan e. Ji re?re?kê rûn tê derxistin û ji bo gelek cûreyên dermanên xweristî di sanaîya dermanan de tê bikaranîn. Herweha wek biharat ji bo çêjin û tamxwe?kirinê li ser hemû cûreyên xwarinên hevîrî tê re?andin. Bi Almanî navê wê “ Schwarkûmmel,  bi Tirkî jî “Çorekotu “ ye.

Wilat û dîrok: Welatê  re?re?kê Mezopotamya û Anatolî ye. Ji wir çûye Misrê, Hîdistan, Îran, Afrîqa bakur. Pa?ê Ewropîyan ew nas kirîye, wan jî bi xwe re birine Amerîkayê. Dîroka wê xwe digehîne 10.000 salan. Lê ji 2000 salan virde ye çandinîya wê tê kirin. Alimên îslamî yên wek Îbn’î  Sîna jî gelek dirêj behsa wê dikin. Heta niha bi 1000 lêkolîn û 10 an pirtûk li ser hatine nivîsandin. Tenê Prof. Dr. Ahmet Topta? pirtûka xwe ya li ser re?re?k ê de 200 çavkanîyan nî?an dide.

Berhevkirin: Di meha Êlûn û Cirîya Pê?în de qapsûlên wê tên berhevkirin, pa?ê tên daqutan,  bizrê wê tê derxistin, hi?kkirin û di nav firaxên çîgo û cam de bi devgirtî tên hilanîn. Pa?ê li gor hewcedarîyê tên hêran û bikaranîn. Yên mayîn jî di?înin a?an an jî fabrîqan û bi awayê dewisandin (preskirin ) rûn jê tê derxitin û xebitandin.

Têdahî : Di re?re?kê de ji 115 an zêdetir mîneral, proteîn, rûn û vîtamîn hene. Emê li vir  navên hinekan binivîsin. Cûreyên rûnên sabit, cûreyên rûnên frok û esansî, Magnezyûm, Selen, Çînko,  Proteîn, Karbonhîdrat, cûreyên tanînan, cûreyên sponînan, Melathîn, Nîgellîn, cûreyên asîtên rûn, Omega 3, 6, 9 ,Provîtamîn A (beta karoten ) Vîtamîn H ,B1,B2, C û hwd.

Li gor lêkolînên van salên dawîn yên zanistî, heta niha 115 madeyên bandorker di re?re?kê de hatîne dîtin. Ji wan % 21 Proteîn %35 cûreyên ?ekirîn, %35 rûn,  % 3-6 xwêyên madenî û madeyên din. Yên di rûn de ji % 18  asîtên rûnên têrbûyî  %24 rûnên yekane (omega 9 ) % 58 rûnên asît ên ( omega 3 û 6 )

Kêrhatî: 1- Ji bo hemi ava û cûreyên nexwe?îyên rêyên bêhndan û standinê. 2- Ji bo  sîstema  givirandin û mehandinê. 3- Ji bo sîstema dil, reh, jîy û kezîyan.  4- Ji bo sîstema valakirinê. 5-Ji bo sîstema çerm û cild. 6- Ji bo hemi awa û cûreyên nexwe?îyên jinan. 7- Ji bo tenduristîya zarowan. 8- Ji bo pirsgirêkên hukme jin- mêrî (balixbûn ). 9- Ji bo hemi awa û cûreyên pence?êhran. 10- Ji bo tenduristîya rûhî. 11- Ji bo hemi awayên edavan (kurmîbûn ) bikêrhatî ye.

Wek Pêxemberê Îslamê SWS  gotiye: “ Xwarina re?re?k ê bidomînin. Di wê de ( mirin ne tê de) ji bo hemi derdan ?îfa heye”

Gotinê pisporan di derbarê re?re?k ê de:

Di derbarê re?re?kê de bi 1000 an lêkolînên kilinîkan û ceribandinên ser mirovan û heywanan hatine kirin. Bi 1000 an maqale û bi 10 an pirtûk hatîne nivîsîn.

Di lêkolîn û ceribandinên ku di sala 1997 an de li London Ûnîverîsîta Kîngs College hatine kirin, derketîye holê ku re?re?k du cûreyên rûnan dihewîne (îhtîva dike ) ji % 45 antî  enflamatuar (yên pê?îya edavan digire) % 33 jî rûnên sabit in.

Di lêkolînên ku di sala1989 an de li Unîversîta Çandinîyê ya Herzeromê  hatine kirin, tesbît bûye ku di rûnê re?re?kê de antî bakterîel (antîbîyotîk ) û antî mokozît (mantar) heye. Ew  ji madeya di nava wê de “ thymochînon “ pêk tê.

Prof. Dr. Olaf Adam û ekîba xwe, di lêkolînên xwe yên Enstûtûya Walter Strau de tesbît kirine ku ê?, edav û ji cih zelînên ( ?emitînên ) movikên ku sedemên wan xwarinên go?t in, tenê karin bi rûn, çay û xwarina re?rekê qenc bibin.

Dr. P. Schleiher, Dr. Muhammet Selah, Josef  Neumayer û Slîvîa ku van li ser re?re?kê pirtûk nivîsandine,  li gor çavdêrî , ceribandin û lêkolînên xwe dibêjin: “ Re?re?k li hember hemi alergîyan, bron?ît û astiman, zixt (tansîton ) ê bilind, nexwe?îya ?ekir, depresyon, hîperaktîvîte, ?ewb (zekem ), xirabûnên hormonan, arê?eyên berî ketina kincan, bê desthilatdarî, betilîna kronîk, lewazbûna konsentarsyonê, zikê?, hemi awayên enfeksyonan, nexwe?îyên êzimk ( bîrov- mantar) an, têrnekirina metabolizmayê, madeyên xisardar ên bedenê, bawîbûn, peçivîn, bêhêzî ,bêdermanî, bêhalî, serê?, mîgren, edavên di organên hêvênî ( zêdebûnê – ber’danê ), bêhêzîya îmmûn, pirzik, brîn, zû xwe?bûn û bi xwevehatînê tê bikaranîn.

Prof. Dr. Ahmet Topta?,  li ser re?re?kê pirtûkek nivîsîye, ji dervayî lêkolîn û ceribandinên xwe, 200 çavkanî nî?an dane û dibêje : “ Re?re?k ji bo hemi nexwe?îyan derman e. Ji ber ku zanistîya (ûlmê) tib’ê bi tenê ji ti?tekî pi?trast e . Ew jî  hêz û sîstema xwebixwe qenckirina bedena mirovan e. Dema em weha lê binerîn, re?re?k sîqal (eyar ) kirina sistema xweragirîn û xwebixwe xwe?kirina bedenê hazir dike û  hêmen (ûnsûr ) ên ku nexwe?îyê çêdikin ji holê radike. Re?re?k  li hember nexwe?îyên di roja me de bûne bela serê me û hê jî giringîya xwe diparêzin yên wek zixta

 (tansîyon ) bilind, kolestrol, nexwe?îya ?ekirê pîrîtîyê, kîloyên zêde, bawîbûn, astim, alerjî û nexwe?îyên din ên kronîk bi awayek serkeftî tê bikaranîn”.

Re?re?k bêyî ku bedenê bê?îne, bi awayek sifik bandora xwe nî?an dide. Ew ne tinê arê?eyan ji holê radike, herweha hemi sîqalan (dengeyan) pêk tîne. Dibe ku di destpêkê de li nîk hinek kesan bêhalî peyda bibe; lê ew jî nî?ana bandora wê ya erênî ye. Re?re?k bandora xwe di 2-3 mehan de nî?an dide û mirov bi rehetbûnê dihese. Ji 6 mehan ?ûn de jî bandora rasen (esasî ) derdikeve holê (meydanê ). Pi?tî xebitandina 6 mehan, arê?eyên (pisgirekên ) astim, bêhntengî, alerjî, kolestrol, zixta ( tansîyon ) bilindû di ?ekirê pîrbûnê de pê?kevtinên giring derdikevin holê. Ji ber ku re?re?k denga bedenê sererast dike, ji bo azadbûna ji kîloyên zêde jî dibe alîkar.

Karanîn: 1- Çaya re?re?kê. 2- Re?re?ka bi ?îr. 3- Re?re?ka bi sîrke. 4- Mexcûna re?re?kê. 5- Krêma re?re?kê. 6- Tentûra re?re?kê

1-      Çaya re?re?k ê: 2 kevçîyên re?re?ka tazehêrayî bikin nav qedehek avê, ava kelandî berdin ser bila 15- 20 deqîqan bisekine û pa?ê vexwin. An jî 3 kevçîyên xwarinê re?re?ka nûhêrayî bikin termûz û lîtrek avê berdin ser, pa?ê heta êvarî navber bi navber vexwin.

2-     Re?re?ka bi ?îr: 200 ml ?îr bikelînin, kevçîyek rûnê re?re?kê û kevçîyek hingiv berdin nav û   3-4  hefteyan li pey hev vexwin.

3-     Re?re?ka bi sîrke:  100 ml sîrka sêvan û 50 gr re?re?ka nû hêrandî bi hev re bikelînin 50 gr rûnê re?re?kê jî bikin nav,  bila sar bibe û rojê 4 caran berî xwarinan bi 30 deqîqan kevçîyek xwarinê 3-4 hefteyan li pey hev jê vexwin.

4-     Melhema  re?re?kê: 50 gr re?re?ka nû hêrandî bikin nav 100 ml sîrka bi qalîte û bi hev re bikelînin, pa?ê 50 gr ni?asta (ni?a) toz bikin nav, tevdin, bi parzinin û bikin sarincê bila sar bibe. Pa?ê li gor hewcedarîyê ji bo xurê, pe?ivîn (werimîn) an bawîbûnê bi kar bînin.

5-     Tentûra re?re?kê: Ji bo her 20 gr re?re?ka nû hêrayê 80 ml alkola % 70 derece berdin ser, di ?û?ek devgirtî û ji cihek ji tîrêjên tavê dûr  4-6 hefteyan bisekinînin (lê her du rojan carekê bi?ilqînin). Pa?ê biparzinin û  bikin nav ?û?ek tarî, bi devgirtî di cihek hênik de biparêzin. Li gor hewcedarîyê rojê 3 caran kevçîyek ?êranî 3-4 hefteyan li pey hev jê vexwin.

6-     Mexcûna re?re?kê: Ji bo her 100 gr re?re?ka nû hêrayî 100 – 150 gr hingiv an jî do?av (dims ) û 200 gr tehînê tevlihev bikin, rojê 3 caran berî xwarinê bi 30 deqan kevçîyek ?êranî jê bixwin. Divê ev mexcûn 6 mehan li pey hev bê xwarin û ji bo tevahîya arê?eyên bedenê ?ifadar e. Tehîn û hingiv hem re?re?kê tamxwe?tir dikin û hem jî diparêzin. Her weha madeyên nava hingiv û vîtamîn E ya di nava tehînê de bandora re?re?kê zêdetir dikin. Hûn dikarin 2 kevçî hingiv, kevçîyek re?re?ka nû hêrayî û diranek sîrê qutayî bikin nav û bi wî rengî jî mexcûnê çêkin. Lê ew mexcûn hewceye her roj taze bê çêkirin û spêdê berî xwarinê (li xurînî) 3- 4 heftan li peyhev bê xwarin.

7-     Hûn dikarin kevçîyek hingiv û kevçîyek re?re?ka nû hêrandî tevlihev bikin û rojê du car kevçîyekî jê bixwin û 3-4 hefteyan bidomînin.

Karanîna rûnê re?re?k ê: Bandora rûnê re?re?kê jî kêm zêde wek yên re?re?kê ne. Lê divê rûnê sar preskirî be û safî be. Ji ber ku yê germ preskirî hinek têdahîyên xwe winda dike.

1-      Ji bo betilîn û karê giran çend dilopên rûn li nava herdu bihrû (brû), pî?ta guh û li panîya pîyê xwe xin û hinekî vemalin, wê hem westîyana we biçe, hem jî hûn di?ên xwe?tir binivin ( bikevin xewê).

2-     Hûn dikarin rûnê re?re?kê ji bo hemi ê?an, peçivîn, bawîbûn, qolinc û hi?kbûnên reh, jîj û kezîyan bi kar bînin.

3-     Hûn dikarin ji bo tedawîyên hemi nexwe?îyan 4- 5 dilopên rûnê re?re?kê bikin nav fincanek avê, qahwê an jî ava fêqîyan û rojê 2 caran vexwin. Lê kesên nexw?îya ?ekir pêre tune, hewceye pê re kevçîyek hingiv bixwin  ( ji berku ?ekir dadixe ).

4-     Li hember kapekê û we?îna por hinek rûnê re?re?kê li binê porê xwe xin û bi perixînin.

5-     Ji bo sînozîtê, spêdê û êvaran dilopekê berdin bêvila (kep-difin –poz ) xwe û  4-5 dilopan jî bikin nav fincanek avê û vexwin.

Têbînî:  Ji jinên dugîyan (hemil) re xwarina  re?re?kê û rûnê re?re?kê qedexe ye. Ji ber ku ihtimala zû zayîn û dergû? ( zarok ) xistinê  (berhavêtinê ) heye.

ANACARDIUM  OCCIDENTALE. L.

Gûza/fisteqa kajû riwakek darane ya fêqîyan ji malbata kewzan/kizwan/darabenî?t tê hesibandin. Hinek jê re dibêjin “gûz” hinek jî dibêjin “fisteq”e. Fêqîyek di welatên tropîkal de hê?în tê. Dara wê 10-12 m bilind dibe û bi qasî 30 salan temenê wê heye. Dara wê belgên xwe nawe?îne. Hinekî di?ibe dara pirteqalan. Belgên wê alîyê derve keskê biriqok, di hindur de hinekî mat û kulîlkên wê zer in. Fêqîya wê wek sêvek sor û serni?îv e, di binê fêqîya wê de gûz/fisteqek heye. Ango darek du fêqî ye. Di welatên ku hê?în têt de ji dara wê fêkîya wek sêvê, fisteqa binê wê bi gelek cûreyan tê xebitandin. Lê ti?tê me girê dide fistiqa wê ye û li welatê me bi tenê ji fistiqa wê sûd tê girtin. Bi Tirkî jê re dibêjin “Hindîstan fistigi” û bi Almanî navê wê”Cashew”e 

Welat û dîrok: Welatê fisteqa kajû Brezilya ye . Ji wir derbasî welatên din yên tropîqal bûye. Dîroka wê ba? nayê zanîn, lê bi hizaran salane ji alîyê rûni?tevanên xwecihî wek fêqî, derman û çerez dihat xebitandin. Ti?tê tê zanîn Spanyol û Portekîzan di sedsala 16. an de bi xwe re birine Afrîqa rojava û Hindistan ê û li wan deveran jî derbasî welatên din bûye.  Welatên ku herî  zêde lê tên çandin Hindistan, Brezilya, Angola, Mozanbîk û hwd e.

Berhevkirin: Dema fêqîya wê digehe tê berhevkirin, sêva wê wek fêqî tê xwarin. Rêçal, xwe?av û ?erab jê tê çêkirin. Ji gûza/fisteqa wê rûnek tê derxistin, wek çerez tê xwarin û ji bo ?êranî, paste û kadan tê bikaranîn. Rûnek ji kakilê wê tê derxistin,  ew rûn jî ji bo xwarinan tê xebitandin.

Têdahî: Salanyûm, Magnêzyûm, Çînko, Hesin, Betakaroten,Rîboflavîn, Potasyûm. Rûn û asîdên rûn yên sabit û firek, Vîtamîn D,C, B6 û hwd.

Bikêrhatîyên Gûza/fisteqa kajû: 1- Pê?îya pê?deçûna nexwe?îya ?ekir digire. 2- Bedenê ji nexwe?îyan û jahrîbûnan diparêze. 3- Li hember pence?êhran berxwedana bedenê zêde dike. 4- Li ba jinên dugîyan/hemil/ kêmahîya hesin temam dike. 5- Pê?îya nexwe?îyên hestîyan digire û hestîyan bi hêz dike. 6- Rista/sîstema xweragirînê bi hêz dike. 7- Raçandin û xebitîna- jîy/rehan sererast dike û lêxistina dil/dilkut ê tekûz dike. 8- Hêrsbûnên di dema duganîyê de diarimîne. 9- Zixt/tansîyona bilind dadixe. 10- Brînên di bedenê de dikewîne û bizrê mêranîyê zêde dike. 11- Agir dadixe û bêhna dev ji holê radike û hwd.

Gotinên bisporan di derbarê kajû de: Me di derbarê lêkolîn û ceribandinên klinîgên Unîversîtan de û pisporên taybet çi agahdarî bi dest nexistin. Ti?tên destkevtî yên gelenperî ne. Piranîya pisporan li ser van ti?tên jêrîn li hev dikin.

Ji fêqîya wê rêçal, ji ava wê ?erab, ji dara wê balatên gemî û tirinbêlan, ji bizrê wê yê wek gurçik û lobîyek mezin, rûn û kakila wê wek çerez û ji bo çêjn dikeve nava xwarin, ?êranî, qe?a?îr û hwd.

Ji alîyê tenduristîyê de ji ber ku çînko dihewîne, li hember  persîv/?ewbê bandorek wê

ya paraztinê heye. Rista/sîstema xweragirînê bi hêz dike, ji bo mezinbûn û xurtbûnê bandorek wê ya ba? heye.

 Magnozyûma têde raçandina jîy/rehan û hestîyan bi hêz, xebitîna kezîyan sererast dike. Li ba jinên dugîyan kêmahîya hesin temam dike. Ji ber têdahîya selenyûm, bedenê ji gelek cûreyên nexwe?îyan diparêze, pê?deçûna nexwe?îya ?ekir digire, li hember  pence?êhran berxwedanê zêde dike. Potasyoma tê de taybetîya xwe ya zixt/tansîon daxistinê heye.

Li hember arê?eyên têrnekirina dil, gurçik, ji bo tedawîkirina nexwe?îya sîroz, hepatît bandorek ba? nî?an dide.

Bikaranîn: Dervayî welatên tropîqal, bi tenê kakilên fisteqa/gûza wê, yên bê xwê, wek kakilên fisteq, gûz û bindeqan ji bo hemi cûreyên kade û ?êranî tê xebitandin. Kakilên bi xwê û qelandî wek çerez tê xwarin.