Rapora xebatê ya wezareta werziş û lawan ji roja damezrandina wê( 7-5-2006) heta 7-10-2006ê.

Destpêk:

Siyaseta wezareta werziş û lawan zelal û eşkereye ku dibêje” wezaret ji bona civeteke sivîl (medenî) û demokrat dixebite, ku tavaya civata Kurdistanê bigre, guh nade cudahiyên kulturî, neteweyî, olî, ekonomî, zayend û tendirustî”.

Ev siyasete rengdana bernamê kabîna pêncê ya hikumeta herêma Kurdistanê ye ku serokê wezîran berêz Nêçîrvan Barzanî ragehand bû:” … di vê kabîneyê de dê giringiyeke taybet bi lawan û biyavê werzşê deyin. Ji bona bi cî anîna pêwîstiyên lawan dê bi cidî xebitîn. Ciwan û lawaên xwe dê bi başî berhev keyin da ku bikarbin bi erkê ser milên xwe rabin. Misogerkirina pêşerojeka geş, di çarçûveyekê waqi’de, mafê siruştî yê nifşê me yê dahatî ye. Dê wan berhev keyin ku ji bo avakirinê rolê xwe yê karîger bileyzin”.

Weke nerîtekê (adet) hikumetên demokartîk, wezareta werziş û lawan ya hikumeta herêma Kurdistanê dem ji bo demê dê rapora çalakî û xebatên xwe biweşîne. Merem ji vê yekê jî belvkirina zaniyariyan e bo hevwelatiyan da ku li ser kar û xebatên  wezaretê agadar bibin, herwesa ji bo hindê ye ku hemû aliyên pewendîdar bikarbin van kar û çalakiyan bihelsengînin û bi dîtin, rexne, tecruba kar û reftarên şefaf zengîn bikin.

Ev cara yekê ye ku wezareta werziş û lawan li herêma kurdistanê tê damezrandin. Digel du beşiya hikumeta herêma kurdistanê, bizava werzişê jî, mixabin, du beş bibû. Li bajarê Silêmaniyê di roja 20-7-2005 de rêxistineke çetir bi navê Komîta Olompê hat bû damezrandin. Li Hewlêrê jî di roja 6-10-2002 de organek çetir ku perlemanê Kurdistanê pesind kir bû, bi navê Encumena Bala ya Werzişê hat bû damezrandin.

Rewşa van 15 salên Kurdistanê, ji ber hebûna gelek pirsgirêkan, derfet çê nebû ku werziş pêş bikeve, û du beşbûna werzişê jî werziş lawaztir kir.

Piştî damezrandina wezartê ci hatiye kirin?

Di vê raporê de, em naxazin behsa astengên damezrandin û rêkxistina rêveberiya wezaretê bikin. Lê em dixazin behsa kar û pêngavên piraktîk, ku li gor pilaneke hevçerx û xwedî standardeke bilin û dûrbîn peyrew dikin, bikin. Behsa çalakî û pirojên rêçikeşkên û nû, bi merema avakirina civateke medenî û demokrat û afrandina derfetên hevçerix û saxlem bo lawan û wersişvanan, bikin:

1-     Malperkê mudêrin ji bo wezaretê hatiye amadekirin, ev jî edresa malperê wezaretê ye: www.mosy-krg.org . ev malpere dê bibe dergehek çalak ji bo belavkirina zaniyarî û agadariyan derbarê kar û xebatên wezaretê, herwesa derfetek başe ji bo çêkirina peywendiyan di navbera wezaretê û hevwelatiyan re.

2-     Reşnivîsa yasayê wezareta werziş û lawan bi herdu zimanên kurdî û erebî hatiye amade kirin û di roja 13-9.2006ê de bo komîta taybetî ya yasayê hatiye hinartin, ji bo ku pirosesa yasayî werbigre û bi dawî were.

3-     Felsefa wezaretê di warê werziş û lawan de bi pilaneka dirêjxayen, ji bo armancên nêzîk, navincî û dûr hatiye darêjtin. Ev kare jî piştî guhdarîkirin û giftugokirin bi komele û rêxistinên cihê yên lawan û werzişê re û herwesa liberçav derbazkirina sîstemê gelek welatan, hatiye encam dan.

4-     Darêştina bingehê toreke (şebeke) têkeliyên baş yên navnetewî ketiye kar.

5-     Lîstek ji navên rêxistin û senterên lawan hatiye amadekirin, ji bo ku wezaret li gor wê lîstê bikare pilanên pirosesa hevkarî, helsengandin û lidûvçûnê dabirêje.

6-     Di roja 11-9-2006 ê de wezareta werziş û lawan bi nameyake fermî daxaz ji perlemantuyê Kurdistanî kirye ku komîteyekê ji bo karubarên lawan dabimezrîne. Armanc ji pêşniyarkirina damezrandina vê komîteyê; hemahengîkirina karubarên hikumetê ye û  komkirina hêz û serbura lawan e di vê komîyetê de, ev jî bi merema ev komîte girftariyên lawan destnîşan bike û çaerseriyên minasib jê re bibîne.

7-     Lîstê navê klubên wezişê yên herêma Kurdistanê li gor yekîneyîn îdarî hatine amadekirin û di malperê wezaretê de hatine weşandin..

8-     Di rêya rêkxerê (koordînator) hikumeta herêma Kurdistanê re nameyek pêşkeşî neteweyên yekgirtê hatiye kirin û tê de me behsê pilanên wezaretê û pêwîstyên wê kiriye. Armanc ji vê pêngavê ewe ku di rêya kenalên giring yên netewên yekgirtî re ronahiyê deynîn ser pêdawîstiyên lawan û werzişvanên Kurdistanê.

9-     Wezareta werziş û lawan bi piştevaniya 23 rêxistinên civaka medenî ya Kurdistanê û derve bangewazek pêşkepî civata navnetewî kiriye. Ku tê de pêwîstiyên herêma Kurdistanê di warê werziş û lawan de destnîşan kirine. Herwesa di vê bangewazê de ew yek jî hatiye gotin ku nabe aramî û pêşkeftina Kurdistanê bibe sedemk ku pêwîstiyên Kurdistanê di van waran de bihêne jibîkirin. Hêviya me ewe  ku di demek nêzîk de berhemek berbiçav hebe.

10- Fondek ê taybet bi wezaretê ve girêdayî, bi piştevaniya serokê wezîran, ji bo harîkarîkirina pirojên biçûk ku ji aliyê lawên kêmderame (hejar) ve dihên afrandin, hatiye damezrandin.

11- Me têkeliyên baş bi hêzên Korîya yê re çêkirine û komeka daxaziyên konkerêt pêşkeşî wan kirine. Berhemê bi dest me ketî ji encamê van peywendiyan ew ku şandeyeka 20 kesî ji kur û kecan, ji bo rahênan û fêrkirinê bo Koreya Başûr hatine hinartin

12- Do rêya nunerê hikumeta herêma Kurdistanê li Baxadyê re, wezareta me li ser mihtaciyên wezaretê nemek arestey wezareta pilandanê ya hikumeta Îraqê kiriye.

13- Wezaretê ji bo yekxistina herdu organên werzişê yên Kurdistanê gelek gav avêtine ku xweşbextane di roja 29-7 2006 de hevgirtina xwe îlan kirin. Ev jî piroseyeke ku dem û kar ji re pêwîste. Heta herdu alî bi temamî yekbigirin, dê kupeyên yarî û çalakiyên yaneyên (klûb) werzişê wek xwe bimînin.

14- Bi destpêşxeriya (însiyativa) wezareta werziş û lawan komîteyeke karî li gel wezareta perwerdê hatiye damezrandin bi merema pêşxistina çalakiyên werzişê di dibistanan de. Evê komîteyê heta nuke gelek rasparde di van waran de amade kirine.

15- Du kitêbên teybet bi (civata medenî) û (karê rêxistnê) ve ji bo çap û bilavkirinê hatine amade kirine. Ev herdu berhem zaniyarî û agahiyên gelek baş di warê sîstema demokrasîkirina karê komele û rêxistinan de pêşkeş dike. Bi dîtina me ev kar dê bibe çavkaniyên rênîşander di biyavên xwe de.

16- Festîvala roja cîhanî ya lawan. Di roja 2 ê tebaxê de yada roja cîhanî ya lawan li Kurdistanê cara yekê bû hat pîroz kirin. Di vê festîvalê de gelek çalakiyên kulturî û hunerî yên cihê ji aliyê beşdarvanan ve pêşkeş kirin.

17-  Pirojê rahênana rêxisina lawan- kursên taybet derbarê hunera xwerêxistin û birêvebirina komelan e, pêngava yekê ji gundê Kendekewe li rojava bajarê silêmaniyê, bi piştevaniya wezareta werziş û lawan û hevkariya rêkxistian KOMAK dest pê kir, û  lawên  Kendekewe, Komela Lawên Kendekewe damezrand û di paşerojê de dê çalakiyên baş ji bo xizmetkirina xwe û ya jîngehê encam bidin. Ev pirojeye dê li hemû deverên din yên Kurdistanê were peyrew kirin.

18- Pirojê rediyoya lawan- radiyoyeke milî ya azad e bi hevkariya wezaretê hatiye damezrandin û ji aliyê Komela Radiyo ya Lawên Raniya ve tê îdare kirin. Qonaxa yekê ya vî pirojey di meha îlonê de 2006 ê de li Raniya ketiye kar. Pêngava duyê dê li bajarê Kerkuk destpê bike. Beşên vî pirojey pêkatine ji: kursên taybet bo karê rêxistnê, radiyo û teknîkê. Piştî komîta rêveber û stodiyoya radiyoyê dihêt damezrandin, înca qonaxa pexişkirinê ji aliyê komelan ve dest pê dike.

19- Pirojê bisiklêt ji bo lawan- law di senterên fêrbûnê de, bi xandinê re, dikarin heyvane bi dehan bisiklêtan bi destên xwe dirust bikin û berhem bînin. Ji blî fêrbûna hunera teknîka diruskirina bisiklêtan, ev pirojeye jo bo senterê lawan dê jêderekê êkonomî jî be. Helbet dê fayde ji bo jîngehê û saxlemiyê jî hebe. Navenda pirojey bajarê Xaneqîn e. Pêngava yekê diyarkirina kereste û jêderên firoştnê ye û ev qonaxe cê bi cê bûye. Pêngava duyê girêbest û gehandina amêrane bo Kurdistanê, eve jî dê di meha oktober de cê bi cê bibe.

20- Pirojê Xaniyê Lawên Helebce-senterekê fêrkariyê yê azade. Merem jê ewe ku ji lawaên Helebce re derfeta zanst, huner û werzişê peyda bibe. wezareta werziş û lawan serperiştiya senterî dike, lê rêxistineka azad ya lawan erkê birêvebirina sernterê liser milên xwe digire. Pêngava yekê ew bû ku komelek were damezrandin û avahiyek ji bo navendê were dîtin, eve cê bi cê bûye. Di meha oktober ê de, pêwîstiyên wê amada dibin û dê bikeve kar.

21- Pirojê diyalog bi lawan re- ji zicîrek debat û semînaran derbarey lawan û doza demokrasiyê pêk tê. Qonaxa yekê bi hevkariya telefiziyona Kerkuk li bajarê Kerkuk saz dibe. Pêngava duyê li devra Badînan dest pê dike.

22- Piştevanî kirina pirojê şanoya gerok, ev pirojeye nimayşkirina şanigeryekê ye bi merema nîşandana diyardeya kuştina jinan liser namûsê li Kurdistanê ku rêxistina Asode birêve dibe

23- Piştevanîkirina fondê Sport Selah ku ji Berîtaniya hawkariya Kurdistanê dike

24- wezareta werziş û lawan di damezrandina kluba werzişê ya afretên Kuridstanê de, ji bo komkirina afretên Kurdistanê di bin siya yek çetrê de, destpêşxerî kir. Ji bo vê meremê komîteyeke berwextî ku ji 11 kesan pêk tê hatiye damezrandin. Ev komîteye erkê birêvebirin û pêşdebirina çalakiyên xwe li deverên cihê digere ser milên xwe.  

Pilanên karê çend mehên li pêşiya me çi ne?

1-     Heta wê dema ku yasayê wezaretê ji aliyê perlemantuyê Kurdistanê ve tê pesind kirin, wezaret dê bi awayekê berwext, rêveberiyên parêzgehan, ji bo ku di çalakiyên xwe de paşde nemênin, çalak bike.

2-     Herdu organên werzişê pêwîste bi zûtrîn dem dawiyê bi piroseya yekgirtinê bînin û yek bigirin. Yekgirtina van her du organên werzişê yên Kurdistanê daxaza wezaretê û daxaza xelkê Kuridstanê ye. Siyaseta wezaretê di vê warî de karekê cidî ye ji bona bizaveke werzişê ya azad û demokarat û  dûr ji siyaseta partiyan be.

3-     Pesindkirina damezrandina konfedrasiyoneka giştî ji werzişê re li herêma Kurdistanê. Heta wê dema yasayê wrzaretê dihêt pesind kirin, ev organe jî dê temam bibe û wezareta weziş û lawan dê restexwe serperiştiya vî organî bike.

4-     Avakirina înfrastruktura(jêrxan) werzişê li sertaserî Kurdistanê. Di nav pilana me deye ku em pêngav bi pêngav li gor budceya wezaretê bixebitin ji bo yarîgeh, melevangeh û holên sergirtî yên sporê dirust bikin. Giringe kertê taybet jî  di van waran de nexşeyekê geş hebe. Em jî wê siyasetê peyrwe dikin û wezareta me amedeya navên wan kesên xêrxaz, ewên ku yarîgeh, melevangeh û holên werzişê ava dikin, liser wan avahiyan tomar bike.

5-     Diruskirina cihên teybet bo rahênana lawan bi perwerdeyeka nû,  ev jî di pilana wezaretê de ye bo nîva duyê ya sala 2007ê. Eger budceya wezareta me  dest bide, me li bere van navendên rahênanê li her sê parêzgehan dirust bikin.

6-     Danan sîstemeke hevkariyê ji bo navend û rşxistinên lawan ku peyrewê ji pirosesa demokratîk bike, siyaseta demokratîk ya hikumeta herêma Kurdistanê bi giştî û siyaseta wezareta werziş û lawan bitaybetî.

7-     Lîsteyê wan pirojeyên ku wezareta werziş û lawan piştevaniyê lê dike di dawiya salê de dê di melpera wezaretê de werin weşandin.

8-     Di sala 2007 ê de, wezareta werziş û lawan dê krîteriyên ( pîvan) xwe yên taybet ji bo helsengandina kar û çalakiyên di herdu warên werziş û lawan de diyar bike.

9-     Piştî yasayê wezareta werziş û lawan ji aliyê perlemantuyê Kurdistanê ve tê pesind kirin, sitafê karmendên wezaretê dê were danan.

10- Demjimêr 9 ê roja 28 ê oktober bi serperiştiya wezareta werziş û lawan helmeta ”kurdistanê paqij ragirin, Keep Kurdistan Clean-KKC, dest pê dike. Armanca vê hewê alîkarîkirina hemû aliyê peywendîdar ên hikumetê û civata medenî ye ji bo paqijkirina Kurdistanê û pêşxistina hişiyaria jîngehparastinê.

11- Sazkirina panel û semînaran liser desturê herêma Kurdistanê di perspektiva lawan û werzişvanan de.

12- Damezrandina komîteyeke hevbeş bi wezaretên din yên hikumetê re ji bo ku li ser doz û karubarê werzişê û lawan dûvçûnê bikin û agahiyan bidin hev.

13- Ragehandina çendîn pirojên cihê û daxaza hawkariyê ji komele û rêxistnên civata medenî bihêt kirin ku serperiştiya wan piroja bikin.

14- Hawkarî kirin li gel fakulteya(kolîj) perwerdê li zankoya Selahedîn ji bo ku dîroka werzişa Kurdistanê bi awayekê elektironîk û hevçerix bihêt tomarkirin.

15- Hawkarî kirin li gel zankoyên Kurdistanê bi merema derbarê kêşên werziş û lawan vekolînên akadîmî bihên kirin.

Wezareta werziş û lawan

Hikumeta herêma Kurdistanê