Di piraniya helbest, nivîsandin û lêkolînên Cegerxwîn de Kurd û Kurdistan, azadî û serxwebûn, nefret û rika ji bo bindestiyê, raperîn û serhildan mijarên serekê ne. Di berhemên Cegerxwîn de ev cewher û naveroka berçav in.
Mirov hene dibin serbilindahî, baweriya bi xwe, xwurtî û piştqewînî ji bo neteweyên xwe, mirovayetiya serdemê û cîl-nifşên piştî xwe. Mirovên baş, rewşenbîrên hêja û kesayetiyên di xizmeta zanyarî û qenciyê de, zû bi zû jibîra nabin û çendî sal derbas dibin ew jî ewçendî neteweyîtir, tevayîtir û gerdûnîtir dibin.
Kurdsitan ne pir be jî, bûye dayik û pîrika mirovên birûmet, şophêner, navdar û xwedîgotin. Li welatê me kesê ku navê Cegerxwîn nebihîstibe, ji nêzîk an ji dûr ve Cegerxwîn nas neke bi taybetî li Rojava û li Bakur kêm in. 22’ê Cotmeh a 1984’an roja wefata Seydayê Cegerxwîn e. Emê jî bi vê minasebetê di çend gotinan wî bibîr bînin, çavekî bavêjin hunera wî û jiyana wî û herêma ku Heskîfê ku lê jidayîk bûye.
Hesarê, warê Cigerxwîn
Hesar gundê rewşenbîrê me Cegerxwîn e. Helbestvan û nivîskarê hêja li Hesarê çavên xwe vekirine. Gund dikeve navbera Kercos û Heskîfê.
Li herêma Mêrdînê gundê Hesarê bi qasî bajarokên li vir tê naskirin. Kesên ji Mêrdînê tên vê zanin. Sedem jî ne bi tenê ew e ku Hesar bi Cegerxwîn navdar û popûler bûye. Ev heye helbet. Lê belê sedemeke din jî heye. Ew jî ev e: Demeke dirêj das û qeynaxên paleya bi hezaran kes, palên bireka Mêrdînê û heta bi sedan gundên Başûr-rojava li seranserê Cizîrê li Hesarê çêdibûn, ji destên hosteyên li vir derdiketin û şeqil û navê wê hildigirtin.
Li herêma binavkirî, berî derase têkevin herêmê, havînan wextê paleya ceh û genim tu bi ku de biçûya, tu têketa nav kîjan erdî û te berê xwe bida bin konê kîjan paleyan, te dê teqez das û qeynaxên Hesarî di destên paleyan de bidîtina.
Paleyên ji xwe piştrast û çavziwa ku bûne efsaneyên dîroka paleyiyê weke Hemo Pale û Ehmed Şemrî ku zemanekî navdar bûn, xortên germ û nûhatî ku baq dihûnandin, di ser serên xwe re davêtin û baqên wan xerab nedibûn, sermelik û hogên baqê xwe lê dixistin û dişandin malê; heta li mal dikutan, dihêrtin, dikirin ard û hevîr, piştre bi tenûrê vedidan, dikirin nan û dawî ev nan ji paleyên xwedîbaq û baqlêxistî re dianîn, hê nû radibûn, hê nû pişta xwe rast dikirin û nanê xwe dixwarin, giş di destên wan de das û qeynaxên Hesarê hebûn.
Paleyên li dora genim dibûn çerxeçî û bi tatikî lê dixistin, paleyên zeviyên ne serî nebinî hebû di nav çend rojan de li erdê radixistin, çek û zirxê wan bi tenê ev aletên hesarî bûn.
Kevintirîn navendek ji yê Mezopotamyayê
Hesar dikeve erda Heskîfê û ji awura dîrokî û sosylojîk jî perçeyek ji vir e. Heskîf navendek ji navdartirîn navendên Mezepotamyayê ye û ji awura kulturî, dîrokî û wêjeyî ve têra xwe dewlemend e. Xizmet û suxra vê navendê ji bo mirovayetiyê bêpîvan e. Li vir, li Heskîfê gelek kultur û hejmarek rûbarên kulturî û etnîsîteyî pêrgî hev bûne û di nav av û şetekî mestir de ketina nav hev, hev gurrtir û bihêztir kirine û ber bi çar aliyên Mezepotamya û Rojhilata Navîn de pijiqîne. Gelek ji xelk û bapîrên komik û neteweyên îro, hevûdin li mezepotamyayê, li navendên mîna Heskîfê naskirine, qetabên xwe li hev xistine û her yekî ji wan ji bo me rengek, tehm û zewqek hiştiye, bûye gul û sosinek di vê derya bêser û bêbinî de.
Berhem û eserên dîrokî, birc û sera, eywan û pirên kevnar, keleh û bedenên zemanên derbasbûyî, şop û dewsên hejmarek xelk, ziman û folklor hildigrin û her yek ji wan rêzek e, di vê avahiya kevnar, mermerî û entîke de. Di avakirin û parastina van berheman de xwêdana kurdan Asûrî-Suryaniyan, Keldanî û Ermeniyan û pir etnîsîteyên din heye. Û bê goman Heskîf bajarek ji bajarên herî kevin e li Kurdistanê ye. Ev bajar ji zemanê Roma û Bîzansan û vir ve, di zemanê Merwanî û Eyûbiyan de, tim bûye navendeke îdarî û rola xwe lîstiye.
Cegerxwîn li vê deverê, di nav vê kelepor, dîrok, kultur û mozaîka reng û damaran de çavên xwe li jiyanê vedike, dor û berên xwe nas dike, xwe dibîne.
Dara Cegerxwîn di bin bandora vê rastî û xweseriya Heskîfî û Mezepotamyayî de, di nav salên zemên de bejn dide, stûr û xwegîr dibe. Kesayetî û rewşenbîriya Cegerxwîn Heskîfî û Mezepotamyayî ye. Ji wan fişik bûye û ji vir bixwedî bûye.
Malbatên koçkirî zêdetir nişmî ne
Bav û kalên wî jî ji Seydayê Cegerxwîn re bûne çavkaniyek. Pêşyên Cegerxwîn ji jortir daketine. Li gora gotina Osman Sebrî, bapîr û dapîrên Cegerxwîn berî bi çend bavikan ji Gurdilê xwe berdane Hesarê.
Dîroka sosyolojî û zanyariya civakî ne carekê, lê belê bi caran ne bi nimûneyekê û du-sê nimûneyan, bi dehan nimûneyan û ew jî ne bi tenê ji heyam û bedêlekê, belê ji qirn û sedsalên corecor û vir de, peyitandiye ku malbatên koçber dibin, ji ax û avên xwe diqetin, ji sebebekê ji sebeban cihên xwe dugherin, ji dora xwe hinekî hesastir û nişmîtir in.
Malbatên wuha xwedî serpêhatî û zaneşitexalî ne. Bi wens û sohbetxweş in. Şevbuhêr û wextbuhêr in. Û di jiyana wan de peyv û gotin, behskirina jiyana xwe, çîrok û serpêhatiya xwe, cîhekî mayinde digre, berdewam qedir û buhayê xwe diparêze, pîroziya xwe ji dest nade. Û ev jî dibe zemîn û binaxeyeke objektîf ku ji nav malbat û qebîleyên wuha mirovên nadir û kêmpeyda; dengbêj, hunermend, çîrokbêj, şair, romanivîs û rejîsorên dengpêketî derkevin.
Malbata romanivîsê navdar Yaşar Kemal ji ber şerê di nav Rûsya û Osmaniyan de, ji aliyê Wanê bar dike Edenê. Yilmaz Guney jî wuha ye; aliyê dê ji dora Mûşê ye aliyê bavê jî ji dora Siwêregê ne. Herdû damaran jî yek ji ber şer û ya din ji ber xezaniyê xwe li deşta Yeniceyê digrin û xwe davêjin tor û bextê Edenê. Ez ne şaş bim û baş di bala min de mabe rewşa rejîsorê serketî Elia Kazan, nivîskar George Orwell, nivîskar Dido Sotiryo, Selman Ruşdî û gelek kesayetî û hunermendên din jî wuha ye.
Feqî Şêxmûs ê şareza
Faktorekî sêyemîn ku rasterast û bênîqaştir Cegerxwîn kiriye Cegerxwîn, salên feqîtiya wî, gera li Kurdistanê, bi başî û xerabiyên wî, bi zarava û devokên wî û bi muzîk û folklora wî, naskirina gelê Kurd e.
Di van salan de çavên xortê Hesarî vedibin. Ziman, zanebûn û ferhenga wî distewe. Rewşenbîr û alimên Kurd nas dike. Dibe haydarê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Ehmedê Xanî. Xebera wî ji mirovên mîna Nalî, Hecî Qadirê Koyî çêdibe û bi ihtîmaleke mezin dibe aşînayê wan. Her wuha bivê nevê, kêm ya zêde li ser rewş û pergala neteweyên cîran; neteweyên Tirk, Ereb, Faris û xelkên din yên li Kurdsitanê mîna Ermeniyan jî dibe xwedî pêzanîn.
Deyndariya ji bo gelê Kurd
Xwendina geh li vir û geh li dera han, geh li ber destên vî alimî yan jî alimê din, xwarin, vexwarin û razana geh li vê malê û geh li mala din, xwendina geh li hucra vê mizgeftê û geh li hucra mizgefta din, naskirina eşîr û qebîleyên heralî, li ser malbatê, xizmayetiyê û pirr tiştên din, li ba Cegerxwîn mefhûm û dîtinên cihê û nû çêdike û di temenekî xort û berî 25 an de, seyda dikeve pêşiya temenê xwe; bîrbir, firehbîn û kûrbîn dibe.
Jiyan û debara bi vî awayî, bêcîh û bêwarî, bi gotineke din jêremalbûna her mala Kurdistanê bi riya feqetiyê, rastiya ku li her dera Kurdistanê dikare bixwe û vexwe, raze û bijî, Cegerxwînê ciwan bêqedar Kurdistanî, neteweyî û welatparêz dike. Ne dê û bavê wî, xwuşk û birayên wî , belê Kurdistanê û gelê Kurd ew bixwedîkirine, mezinkirine û derxistina cihê ilim û zanînê. Kesek hebe sipasdariya wî bike, cîhek hebe jê bişêkirîne ew jî gelê wî û welatê wî ne.
Êşa parçebûna welat di helbestê de deng dide
Salên Kurdistan parçe dibe, di ser sînga Kurdistanê re sînor derbas dibin, Cegerxwîn hê feqe ye. Carna li vir û carna li dera han e. Bi giştî Seyda êdî xortekî hişyar û xwenaskirî ye.
Dibîne çi tê serê kurdan. Bi kirêtî û mirrîtiya bindestiyê dihese. Zilma dagîrker û serdestan dibîne. Perçebûnê, encamên perçebûn bi xwe re tîne dibîne. Çawa gund û bajar dibin dudo, dibin serxet û binxet, çawa Kurd li welatê xwe qeçax, firar û biyanî dibin, gişan dibîne, dijî. Ev giş Seyda diponijînin, dixin nav mitale û paxavan. Seyda li ser vê rewşê berî pirr kesan di temenekî ne mezin de difikire, serî û mêjiyê xwe diwestîne, kûr dibe. Di encama diyar de û rûdawên wuha xwedî bandêr û şop de Cegerxwîn helbestên xwe yên ewil di salên 1923 û 1924 an de dihûne. Cegerxwînê feqe û şagirt, heta berî vê perçebûna welat mîna çûk û bilbilekî azad bû, cihê dilê wî dixwest, dera wî dieciband lê vedinişt, li ser datanî, digeriya û şîrşîra wî bû. Sînorên nav Kurdistanê ew xistin qesef û rekehekê û êdî Kurdistan ji destan çûbû, mabû li ber talan û çûrê, nehîb û wêrankirinê.
Kurdistan ji destan çûye, ax axa Seyda ye. Ji dil û kezebê dinale, hêrs û kelogirî dibe. Helbestên mîna “ Pemboyê me ye, Belê em Tazî ne”, “ Ka Kurdistana min Ka” dinîvisîne.
Feqe Şêxmûs bû Cegerxwîn
Di hindurê Seyda de pêlên qehr û tolhildanê li hev diqulubin. Di hundurê xwe de hew hiltê, erd û ezman wî tehemul nake. Mîna ku di eyarê berêz de be, kabûsek li ser sînga wî rûniştîbe, di qeydên hesinî û polayî de be, mîna tu wî di nava demûşê de bidî û bavêje nav moristanê gêrikan û bi hezaran gêrik li ser laşê wî bixijmijin, bidin lotikan, cirîd û tiradê bikin, bedena wî bidin ber hûrgezan, mîna tu wî bavêje binê zîndaneke bêbinî, reş û tarî, xwarina wî kerafî û vexwarina wî jî zilindar be… Ne şev lê şev e, ne jî roj lê roje. Kurt û kin êdî Feqe Şêxmûs bûye Cegerxwîn û xemgîn û xemxwurê welatê xwe. Ya xerab kes li meydanê ne xwiyaye. Kesekî ji vî welatî re xwedîtiyeke baş, xwedîtiyeke ji dil û can, bihêz û şarezayî bike, karibe qetabên xwe li yên neyaran bide, berê xwe bide zalim û zordaran, ne diyar e. Ne begên Kurdan serê xwe bi rewşê re dêşînin, ne alimên oldarî û ne jî dewlemend, xwedanmilk û xanedan.
Rewşenbîr…!
Dev ji wan berde, ew bi gotinên Cegerxîn; “Bi biskên şê daketine û ne di nav pexav û mitaleya welat de ne”. Belê Şêxmûs dibe Cegerxîn, kezebên wî xwîn digrîn…
Seydayê Cegerxwîn bi dirêjahiya temenê xwe, ji roja ku hişyar dibe, xwe nas dike û bi vir de, heta roja serê xwe datîne û ji nav gelê xwe koça dawî dike, bi dilxwazî û evîneke mezin, bi giş hêz û karîna xwe li ser gel û welatê xwe nîvisî û ji bo derdê gel û welatê xwe qêriya, kire hewar û gazî. Bêwestan got û bêsekin biland.
Bû deng û qêrîna Kurdan
Di piraniya helbest, nivîsandin û lêkolînên Seyda de Kurd û Kurdistan, azadî û serxwebûn, nefret û rika ji bo bindestiyê, raperîn û serhildan dabaşên serekî ne û cewher û naveroka helî berçav in.
Em bi çend rêzan ji helbesteke Cegerxwîn ku ji bo kurê xwe Keyo gotine, tiştê me xwest em bibêjin biqedînin:
Li dinyayê temaşe ke kurê min
Tu dê paşê binasî, xweş bibînî
Tu daxwaza dilê min qet nizanî
Heta perdê ji ber xwe hilneyênî
Hemû kes dilbijokê kerş û toz e
Nikare gewherê paqij derênî
Mirovên zana û hêja li cem me
Wekî cewher di sergo de hilênî
Gelek jar û perîşan û belengaz
Heta dimrî, tenê navek dimênî
Cegerxwîn destê rastî girt û kêşa
Dixwazî ku ji pişt perdê derênî.
Bi Fotoşopê estetîk kirin lê dîsa jî nebû
Xameney jî pê girt
Ji serî de pê girtin, îcar wê dawî çawa be kes nizane